Niste konektovani. Konektujte se i registrujte se

Ilija T. Radaković: BESMISLENA YU-RATOVANJA 1991-1995

Idi na stranu : Prethodni  1, 2

Napiši novu temu  Odgovori na poruku

Pogledaj prethodnu temu Pogledaj sledeću temu Ići dole  Poruka [Strana 2 od 2]




“Braćo Rusi, mi vas ne pozivamo da sa nama delite našu nesreću, već da kao velika svetska sila artikulišete svoje trajne strateške interese na Balkanu.”

General-pukovnik Petar Gračanin


DVA INTERVJUA PETRA GRAČANINA*)

*) Intervju “Borbi”, 26. septembra 1991, pod naslovom “Pogrešni potezi SIV-a” i govor u Staljingradu, objavljen pod naslovom “Probudimo se dok nije kasno”, “Vojska”, 6. aprila 1993.


General-pukovnik u penziji, nekadašnji načelnik Generalštaba JNA, Petar Gračanin, jedan je od onih ministara u SIV-u Ante Markovića koji ne samo da jedno vrijeme nije slušao premijera, već ga je i bojkotovao i direktno radio u prilog koncepta Slobodana Miloševića, a indirektno (nesvjesno) i u korist Franje Tuđmana. Neki ministri sistematski su (objektivno) potkopavali i Markovića i temelje na kojima se zasnivala SFRJ. Nakon knjige Borisava Jovića, to je postalo jasno i onima koji tih sudbonosnih godina u tako nešto nisu željeli ili mogli da vjeruju. Objektivnim i analitičkim pogledima ni tada, posebno 1991. godine, nije mogla da se prikrije suština. Kad god bi, međutim, na nju pokušavali da skrenu pažnju, takvi ljudi su dočekivani na nož propagandnog aparata koji je u medijima, i van njih, imao na usluzi i u stalnom dežurstvu obilje poslušnika bez savijesti, kojima je i najbjednija nagrada bila preča od savijesti i istine, ali i mnogo dobrovoljaca motivisanih sljepilom međunacionalne mržnje - pa je gušena svaka razumna i kritička riječ.

Da nije bilo tako, već u ono vrijeme lako se moglo procjeniti šta zapravo znači intervju koji je Petar Gračanin, kao savezni sekretar za unutrašnje poslove, dao “Borbi” (26. septembra 1991). Bio je to, u stvari, jedan od instruktažnih intervjua, kojima su se usmjeravale i animirale mase i ućutkivali glasovi razuma.

Nije uobičajeno da ministar osporava politiku vlade čiji je član. Ukoliko postoje neslaganja, a premijer i njegova koncepcija uživaju podršku većine i parlamenta, ministar koji se ne slaže - podnosi ostavku. Umjesto tog čina, Gračanin se u pomenutom intervjuu suprotstavlja platformi A. Markovića: “Opredeljenje SIV-a da će se sprovođenjem reformi prevazići kriza u političkoj sferi i otkloniti osnovni uzroci koji negativno utiču na političko-bezbjednosnu situaciju - pokazalo se pogrešnim. Dogodilo se sasvim suprotno - došlo je do produbljivanja političke krize i stalnog zaoštravanja bezbjednosne situacije, do eskalacije oružanih međunacionalnih sukoba, što je, u osnovi, ugrozilo i samu reformu” - tvrdi Gračanin i verbalno se zalaže da se “obezbede ustavnost, zakonitost i sprovođenje saveznih propisa na području cele zemlje”, pri čemu priznaje da težišni dio odgovornosti za kršenje ustavnosti, zakonitosti i nesprovođenje saveznih propisa, pa i u oblasti bezbjednosti, i nije na SIV-u već na organima republika. Ne pada mu, međutim, na pamet da bliže definiše krivce u republikama, jer njemu oni i nisu meta već Ante Marković.

Borisav Jović je u međuvremenu učinio da postane opštepoznato da je, uz reformu A. Markovića, paralelno sa njegovim javnim nastojanjima, tekao i jedan drugi tajni tok, usmjeren ne samo da se blokira Markovićeva reforma, nego i da se u svim značajnim društvenim segmentima inauguriše politika koja će, negirajući ravopravnost jugoslovenskih naroda i njihovih federalnih jedinica, a kamuflirajući se verbalnim tiradama o odbrani Jugoslavije, korak po korak, rušiti njihovu zajedničku državu, stvarajući prostor za oživotvorenje posebnih nacionalnih država, što je na višenacionalnim prostorima moglo da dovede samo do tragičnih posljedica.

Kako se može ocjeniti Gračaninovo zalaganje za ustavnost, zakonitost i sprovođenje saveznih propisa, ako se ima u vidu šta je on sve znao i morao da zna o razoružavanju Teritorijalne odbrane u republikama, o upadima u monetarni sistem, o naoružavanju paravojnih formacija svuda, posebno srpskih, u Krajini i Srbiji? Za razvoj događaja je potpuno svejedno da li je to činio i po nalogu sopstvenih uvjerenja ili samo kao poslušnik jedne politike koja ga je iz generalske mirovine povukla da bi, autoritetom narodnog heroja i generala, zaveo na stranputicu mnoge koji su mu vjerovali. Na njegovoj je savijesti da procjeni šta ga je to nagnalo da se, kao nekadašnji partizan, objektivno nađe rame uz rame sa četnicima, protiv kojih se svojevremeno borio i da sada podupire njihov koncept “rješavanja nacionalnog pitanja”.

U to vrijeme (septembar 1991), mogi nisu ni morali da znaju da dva, za bezbjednost ključna resora - odbrana i unutrašnji poslovi - odbijaju poslušnost premijeru. Ali, zašto Gračanin (koji to dobro zna jer je na čelu jednog od ta dva resora, a u tjesnoj saradnji sa onim drugim), proziva Markovića da uradi nešto što bi baš on, kao ministar unutrašnjih poslova, morao da uradi. Nije tu u pitanju briga za bezbjednost i opstanak zemlje, za ustavnost i zakonitost još manje, to je samo zamagljivanje stvarne situacije da bi se dobilo u vremenu za promjenu u odnosu snaga, koja će omogućiti i konačan obračun ne samo sa Markovićem, već prije svega, sa konceptom avnojevske Jugoslavije, pa i sa njom samom, jer ona, kao višenacionalna zajednica, mimo tog koncepta nije ni mogla da opstane, što su naredni događaji drastično potvrdili.

Gračanin je, razumije se, izbjegao da govori o zadacima koje je dobio kada je vraćen iz penzije, ali je i nehotično potvrdio da je svijestan šta sve može da se dogodi ako, kako kaže, ne bude razuma, pri čemu pominje mogućnost nove tragedije i, kao dobro obavješten u ono što se sprema, nagovještava da cjena ovoga puta može da bude mnogo veća. Tako njegova priča o miru i demokratskim rješenjima zvuči i kao pretnja, a pošto, govoreći o paravojnim formacijama, očigledno ne zapaža da one postoje i na srpskoj strani, jasno je koliko je on u tom trenutku savezni ministar policije. Niko mu neće povjerovati da nije znao za Šešeljeve, Draškovićeve dobrovoljce kao i dobrovoljce Mirka Jovića. Mogao je da zna ko ih je naoružavao, kao što je morao da zna da pored ilegalnog uvoza oružja preko mađarske granice za Hrvatsku, postoje drugi kanali i za drugu stranu.

U intervjuu “Borbi”, Gračanin potcjenjuje druge, uvjeren da će povjerovati u ono što priča, a da neće vidjeti za koga i u kom cilju radi. Poslije oružanog pohoda na Sloveniju, poslije opsade i granatiranja Gospića, Karlovca i drugih hrvatskih gradova, ma kako se to tada u Beogradu predstavljalo, naivnih više nije moglo da bude. Naivan je, doduše, ostao Gračanin ne shvatajući da u svom postmirovinskom mandatu, radeći za jedan mlin, navodi silnu vodu na Tuđmanovu vodenicu.

Godinu i po dana kasnije (24. i 25. marta 1993), oglasiće se Gračanin na skupu veterana Drugog svjetskog rata u Volgogradu (Staljingradu), kao član delegacije SUBNOR-a ne više SFRJ, već SRJ (“Vojska”, 6. aprila 1993), naslovom “Probudimo se dok nije kasno”.

U govoru “divnim domaćinima”, Gračanin je opet prihvatio ulogu da druge uvjerava u ono što je teško povjerovati. “Srpski narod, kome pripadam (reći će Pero), uvučen je u rat za biološki opstanak na dobrom delu bivše Jugoslavije.” Pero Gračanin neće pokušati da objasni kako je do tog rata došlo, ko ga je (još 1989) najavio, kako je pripreman i s kojim ciljevima, ali će zato konstatovati da je njegov narod ugrožen od istih neprijatelja protiv kojih se (u julu 1941) masovno digao na ustanak. “Uz nemačke, italijanske, mađarske i bugarske okupacione jedinice, ovde - kaže Gračanin - naglašavam ustaše.”

Ovakva definicija srpskih neprijatelja sporna je i preširoka čak i sa stanovišta propagande koja je tih godina vođena iz Beograda. Omaklo mu se, jer su bivši okupatori pobrojani prvenstveno da bi se naglasile ustaše i to sa ciljem da se stvori utisak o tradicionalnoj genocidnosti koja se kod Hrvata i Muslimana prenosi na sinove i unuke, za razliku od Srba, čiji se izrodi ne pominju. Pero, gdje su četnici? I oni iz Srbije i oni sa Dinare, protiv kojih si se hrabro tukao u II srpskoj proleterskoj brigadi?

Kukajući nad “surovom i bolnom istinom da su ratna savezništva i prijateljstva prolazna, a trajni ostaju samo interesi”, Gračanin upada u protivrječnost sa samim sobom, sa istorijom i sa realnošću. Iako govori da je “srpski i crnogorski narod izgubio sve iluzije o univerzalnoj vrednosti ratnog savezništva i prijateljstva”, on će, ipak, reći: “Braćo Rusi, mi vas ne pozivamo da sa nama delite našu nesreću, već da kao velika svetska sila artikulišete svoje trajne strateške interese na Balkanu...”

Da li je ono što je Kadijević ugovarao sa Jazovim, Gračanin izrekao javno, prikazujući se kao veliki pripadnik sveslovenstva a priklanjajući se Rusima, iako sam kaže da trajni ostaju samo interesi. A zna se koliko je puta u istoriji Srbima i Srbiji Rusija na najgrublji način stavljala do znanja da su joj sopstveni interesi najpreči. To Gračaninu ne smeta da svoj narod još jednom ponudi na tacni, pri čemu ostaje nejasno da li to izvire iz ponora u koji je zapala politika kojoj pripada, ili je to izraz i njegovih intimnih uvjerenja.

U svakom slučaju, teško da su Rusi (Gračaninovim nastupom) bili uvjereni da bi odbranom tuđe besperspektivne politike protiv čitavog svjeta (osim pravoslavnih Rusa i Grka) štitili vlastite nacionalne interese na svojim prostorima, ali je sigurno da će, kao i drugi, rado iskoristiti šansu koja im se pruža da u jugoslovenskom košmaru, kad god je i koliko god je moguće, ostvare svoj uticaj. No, to je posebna priča, a ovdje je o Perici riječ. I kada je (septembra 1991) davao intervju “Borbi” i kad je (marta 1993) govorio u Volgogradu, šahovski rečeno, nekadašnji tenkista odigrao je ulogu topa, a zna se da figure vuče onaj iznad šahovske table. Kada topovi odigraju dodjeljenu ulogu, manje ili više uspješno izvrše postavljene zadatke, završe van table, a za sljedeću partiju - uzimaju se nove figure.



“Mamula je Kadijevića protežirao i predložio da ga zamjeni. On je tvorac i realizator ideje o stvaranju SK(PJ), a zna se da je to bila i ostala promiloševićevska organizacija. Pitanje je njegove uloge u izdaji vojnog vrha.”

Član Predsjedništva SFRJ Raif Dizdarević

PORAST MOĆI ARMIJSKOG VRHA



Porast moći armijskog vrha ima svoju istoriju i to je, u stvari, pitanje odnosa armije prema civilnoj vlasti. Poslije Drugog svjetskog rata, armijski vrhovi, tj. JNA, bili su u osnovi podređeni civilnoj vlasti i SKJ na nivou federacije. Odnos armijskog vrha i komandi JNA i republika, bio je korektan i ostvarivao se preko sekretarijata za narodnu odbranu, koje su imale sve republičke vlade, a od 1968. i preko republičkih štabova TO.

Poslije Titove smrti počinje se osjećati drukčiji odnos prema SIV-u i Skupštini, prema Predsjedništvu SFRJ, a i odnos ovih prema JNA. Nadzorni mehanizmi društva nad armijom počinju slabije da funkcionišu, iako su bili ugrađeni u sistem. Poznato je da je u vrijeme Tita Armija po najvažnijim pitanjima bila na njegovoj direktnoj vezi. Postojala je navika da je za Armiju glavni (ako ne i jedini) autoritet Tito, a tek potom i ne uvjek, CK. Kada se to procnjenilo, Armija se našla u dilemi, pa se počinje pojavljivati kao samostalan faktor federacije. Na kraju, ona ne prihvata raspad SKJ, a formiranjem SK (PJ) pokušava da vrati staru partiju i brani sistem koji je postepeno nestajao. U tom burnom vremenu, armijskom vrhu protivnici postaju i novi društveni procesi i njihove težnje. Armija počinje postepeno da izražava svoja opredjeljenja i to ispoljava direktnijim uplitanjem u unutrašnje odnose u državi.

Na području službe bezbjednosti Jugoslavije prelom je napravljen na 4. plenumu CK SKJ 1966, kojim je dotadašnji sistem bezbjednosti uzdrman, najviše na nivou Saveznog sekretarijata za unutrašnje poslove. Služba bezbjednosti u spoljnim poslovima je bila djelomično pod udarom u kadrovskom pogledu, dok je Služba bezbjednosti u Armiji bila gotovo netaknuta. Služba bezbjednosti u Armiji je bila tih godina reorganizovana i postavljena više kao štabska funkcija vezana za komandante od puka na gore. Vertikalna povezanost je ostala po liniji kontrašpijunaže na nivou armija. Znači, komandanti su imali kontrolu. Služba bezbjednosti na nivou SSNO bila je vezana za saveznog sekretara. Vojnoobavještajna služba (u njoj sam radio od 1954. do 1961) bila je pod načelnikom Generalštaba i načelnicima štabova na nižim nivoima. Poslije ocjene 4. plenuma da je u državnoj bezbjednosti došlo do zloupotreba, da je bila izvan kontrole države, naređeno je da je treba reorganizovati. Kao platforma je uzet model društvene samozaštite utemeljen na iskustvima NOR-a. Do većih promjena dolazi početkom 1972. pod pritiskom demonstracija na Kosovu i intervencije Varšavskog pakta u ČSSR 1968, cestne afere u Sloveniji, Maspoka u Hrvatskoj 1970. godine i upada diverzantske grupe “Raduša” 1971. Do tada, Armija nikada nije bila planirana kao instrument za unutrašnje intervencije. Njena uloga da interveniše u unutrašnjim događajima je počela demonstracijama na Kosovu 1968. Poslije ovakve upotrebe, vršile su se analize i sve daljne odluke su išle na to da se za takve slučajeve osposobljava milicija. Na nivou federacije formirana je Savezna specijalna brigada milicije, koja se angažuje na Kosovu 1981. i u Sloveniji 1991.

Predsjednik Republike je 1968. imenovao specijalnog savjetnika za bezbjedonosna pitanja, sa funkcijom da za njegove potrebe analitički obrađuje podatke o situaciji u državi na bazi informacija svih službi bezbjednosti. To je u političkom vrhu izazvalo komentare i bilo je optužbi vezanih za ličnost specijalnog savjetnika, čiji kabinet se nalazio u Predsjedništvu države kao Služba za bezbjednosne informacije. Formirana je i Komisija za koordinaciju službi bezbjednosti, kojoj je predsjedavao Predsjednik Republike, a zamjenjivao ga je predsjednik Vlade, pa je tako kasnije i ugašena funkcija specijalnog savjetnika. U Maspoku 1970/71. JNA je pomogla miliciji u posjedanju strateških tačaka i zbog toga nije došlo do demonstracija u Hrvatskoj. Tada je jedan broj pukovnika i generala Hrvata iz zagrebačke i vojno-pomorske oblasti bio penzionisan, a Maspok politički suspendiran u Karađorđevu.

Generalštab JNA je 1976. u vrijeme V. Bubnja i S. Potočara, izradio takvu strategiju oružane borbe u kojoj nije bilo mogućnosti da se JNA upotrebi za rješavanje unutrašnjih situacija. Predsjedništvo SFRJ je 1978. prihvatilo dokument “Specijalni rat protiv SFRJ”, kojim su definirani zadaci društvene samozaštite, ali ne i angažovanje JNA. JNA se prvi put angažuje 1981, poslije demonstracija na Kosovu, u blokiranju naoružanja TO Kosova. Zakonom o opštenarodnoj odbrani 1982. TO u cjeloj zemlji je funkcionalno opredjeljena za zadatke društvene samozaštite. Izašla je 1983. nova strategija, uvedeni su komiteti opštenarodne odbrane i posebno pogiavlje o ugrožavanju SFRJ specijalnim ratom, kao i ceo odbrambeni model opštenarodne odbrane i društvene samozaštite. To predstavlja zaokret po pitanju angažovanja JNA u unutrašnjim odnosima. Maja 1987. Predsjedništvo SFRJ prihvata strategiju o ONO i DSZ, kojom je upotreba JNA definisana za dvije pozicije: najprije, kao demonstracija sile, a onda, putem direktnog angažovanja preko vanrednih mjera. Na predavanju u partijskoj školi u Kumrovcu, 18. aprila 1988. tadašnji savezni sekretar za narodnu odbranu, admiral Mamula, izložio je osnovne stavove - novi kurs - potrebu jačanja odbrane kroz neprestanu modernizaciju u tri ključna područja - modernizacija koordinirajuće strukture, tehnička modernizacija i razvoj originalne vojne vještine i, u tom okviru, prije svega, modernizacija sistema rukovođenja i komandovanja. Kao elemenat modernizacije koncepcije, umjesto armija formiraju se komande vojišta sa nazivom armijske oblasti, kao isturena komandna mjesta Vrhovne komande, a republički štabovi TO postaju podređeni oblastima kao isturenim komandnim mjestima, što je bilo kritikovano kao protivustavno. RŠTO nisu više bili u direktnoj komunikaciji s Predsjedništvom Jugoslavije, republike su ostale bez manevarske strukture TO, a brigade TO su dobile nove zadatke. Naraslo političko nepovjerenje u Vrhovnu komandu kulminira kada se pristupa razoružanju TO u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH. Širi teorijski materijal o ovome je objavljen u “Vojnom delu” 1/89. pod naslovom: “Društvo i odbrana u savremenim uslovima”. U tom materijalu su teorijski “oblikovani stavovi oružanih snaga”, a dati su i uzroci i ocjene napada na koncepciju ONO i DS. U to vreme je savezni sekretar bio Veljko Kadijević.

Početkom 1990. Generalštab je izdao projekat pravila o TO, kojim su brigade TO po formaciji izjednačene sa partizanskim brigadama JNA i po zadacima opredjeljene za upotrebu i izvan republika, po odluci komandi armijskih oblasti.

Od 1989. JNA postaje sve samostalniji faktor u federaciji. I od tada armijski vrh počinje da upotrebljava formulaciju “da su to zadaci koji proizlaze iz Ustava i Zakona”. Poznato je da je armijski vrh maja 1990. izveo novi potez oko razoružavanja TO, ovog puta posebno opterećen ocjenom da su pluralistički izbori u Sloveniji i Hrvatskoj čak predstavljali restauraciju belogardizma i ustaštva. To je bilo samorazoružanje djela vlastitih oružanih snaga, koje je izazvalo reakciju i ne samo pripadnika TO. Da, probudio se neobelogardizam i neoustaštvo, ali i neočetništvo.

Najveću moć armijski vrh dobiva u periodu kada je Veljko Kadijević savezni sekretar za narodnu odbranu. Ostaje činjenica da nijedan ministar odbrane i nijedan načelnik Generalštaba do tada nije povukao poteze da JNA uvede u takve odnose sa civilnom vlasti. O potezima Kadijevića i armijskog vrha iz tog vremena još se niko nije izjasnio. Knjige J. Drnovšeka “Moja resnica” i B. Jovića “Poslednji dani SFRJ”, bez obzira na njihov cilj i karakter, najviše otkrivaju šta se sve događalo u procesu uplitanja i ulaženja JNA u vlast i rat-ratove.
“Jovićeva je knjiga, zapravo, pokazala da su svi dogovori koji su, bez Predsjedništva SFRJ, obavljeni na relaciji “Jović – Kadijević – Milošević”.

Član Predsjedništva SFRJ Bogić Bogićević

“Godine 1989. i 1990. mogla se preteća katastrofa otkloniti, a problemi društvene krize prevazići privrednim i političkim reformama i na demokratski način.”

Prof. dr Radoslav Ratković

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


VIII

VAŽNIJI DOGAĐAJI I DATUMI OD 1981. DO 1995.


(izbor i komentari autora)
“Ratovi u Jugoslaviji su divljački, besmisleni, nacionalistički ratovi…”

Engleski publicista Jasper Ridley


OD 1981. DO 1984. GODINE


– Početkom osamdesetih godina, razrađuje se idejna osnova srpskog populizma, čemu posebno doprinose knjige Dobrice Ćosića, Danka Popovića, Vuka Draškovića, Matije Bećkovića, Radomira Samardžića, Veselina Đuretića, tekstovi Brane Crnčevića i dr.

– To je vreme demonstracija na Kosovu 1981. (aprila). Na osnovu njih i političkog nepovjerenja koje su izazivale, blokirana je i reorganizovana Teritorijalna odbrana Kosova, odluka o proglašenju vanrednog stanja i formiranje odreda milicije.

– Dobrica Ćosić piše o novoj nacionalnoj revoluciji: “Osećam, uveren sam, danas, 29. novembra 1982, da su razlozi za revoluciju veći no 1941.” Izjava je data dvije godine posle smrti Josipa Broza Tita, kome je sa velikim pohvalama darivao svoja djela. Dobrica Ćosić tada nije naznačio ko će dizati i kako će se odvijati ta nagovještena revolucija, koja se kasnije jedno vrijeme vodila direktno iz njegovog kabineta (1992-93), kada je bio predsjednik SRJ i vrhovni komandant vojske te države. Cilj te revolucije bio je da se rješi srpsko pitanje “ujedinjenjem svih Srba u jednu državu.”

– Ni 1982. ni do 1992. godine nije bilo ozbiljnih reakcija aktuelne vlasti, ni JNA, kasnije Vojske Jugoslavije, na takve stavove Dobrice Ćosića i njegovih istomišljenika.

– 1982. objavljen je apel 21 sveštenika SPC, među kojima su trojica poznatih teologa – Atanasije (Jeftić), Irinej (Bulović) i Amfilohije (Radović) o “dizanju glasa u zaštitu duhovnog i biološkog bića srpskog naroda”.

– Godine 1983-84. izlazi nova “Strategija oružane borbe”, sa poglavljem “o specijalnom ratu”. Partizanske divizije pretvorene su u “lake”, a koncepcija ONO proširuje se i na društvenu samozaštitu. Počinje rasprava o reorganizaciji Oružanih snaga

– Osamdesetih godina F. Tuđman je, prema izjavi dr Ivana Supeka, govorio “sa proustaškim iseljenicima, kako su Muslimani izmišljena nacija, pa nacionalna hrvatska država ima povjesno pravo proširiti se u BiH.”


1985, 1986. I 1987. GODINA


– Sredinom 1985. Miroslav Šolević, Kosta Bulatović i drugi sa Kosova, traže od SUP-a Kosova dozvolu da se stvori “organizacija za buđenje nacionalne svesti”. Prvi put ovo formalno nije odobreno, ali aprila 1987. dolazi do povezivanja sa S. Miloševićem i nastaje jezgro “Božura”, to jest, organizacione i finansirane mitingaške snage, tzv. antibirokratske revolucije i odgovarajućih paravojnih snaga.

– Godine 1985. SPC je donijela crkveno - nacionalni program koji podupire talas nacionalizma – verbalni uvod u rat. Interesantno, istovremeno kad i Šolevićev predlog.

– Godine 1986. u javnost je preko “Večernjih novosti” u širim izvodima dospio nikad zvanično objavljen tekst (od 74 strane) bez naslova i potpisa, mada se autor pominje na prvoj i posljednjoj stranici. Na prvoj strani teksta stoji: “Srpska akademija nauka i umetnosti smatra se obaveznom da u ovom sudbonosnom trenutku saopšti svoje viđenje društvenog stanja, sa ubeđenjem da time doprinosi traženju izlaza iz sadašnjih nedaća. Priroda ovog dokumenta, međutim, ne dozvoljava udaljavanje od ključnih pitanja jugoslovenske stvarnosti. U ta se pitanja, na žalost, mora svrstati neodređen i novijim zbivanjima silno antagonizovan, težak položaj srpskog naroda.” I posljednja rečenica (strana 74): “Sprska akademija nauka i umetnosti i ovom prilikom izražava svoju spremnost da se svesrdno i celokupnim svojim snagama založi na ovim sudbonosnim zadacima i istorijskim nalozima naše generacije.”

– Pitanju Kosova i položaju Srba u Hrvatskoj u istom tekstu posvećeno je više od 10 stranica (52-63), jer su Srbi “ugroženi”. O Srbima u BiH samo jedna rečenica: “Čestiti i hrabri oslobodilački napori bosansko-hercegovačkih Srba i čitave jugoslovenske omladine, kojoj je pripadala i ‘Mlada Bosna’, doživeli su sličnu sudbinu i pred istorijom bili potisnuti u drugi plan…”

– Aprila (24) – Slobodan Milošević na Kosovu Polju izgovara čuvenu rečenicu: “Niko ne sme da vas bije!”.

– Maja (19-21) 1986. je održan sastanak armijskog vrha sa Predsjedništvom SFRJ (L. Mojsovom) i grupom penzionisanih generala. Poslije toga je u izdanju Centra za strategijska istraživanja izašla studija koja je bila prihvaćena kao Strategija ONO i DSZ. To je treća “strategija” – prva je bila 1976. sa potpisom Tita, druga 1983. sa potpisom Petra Stambolića i treća 1987-88. sa potpisom Lazara Mojsova. U trećoj strategiji upotreba JNA definisana je i kao mogućnost direktnog angažovanja u unutrašnjim odnosima u Jugoslaviji.

– Septembra 1987, 8. sednica CK SK Srbije – učvršćuje Slobodana Miloševića – obaranjem Ivana Stambolića.

– Septembra 1987. dolazi do ubistva 4 vojnika u Paraćinu (2 Muslimana, 1 Srbin i 1 Hrvat).

– Slovenački nacionalni program u “Novoj reviji” – kao odgovor na Memorandum SANU izaziva nove napetosti. Vojni savet ocjenjuje da su pisanja “Mladine” – “kontrarevolucionarna”.

– D. Ćosić 29. novembra 1987. u Švedskoj kraljevskoj akademiji izjavljuje: “Ne razumejte kao adoraciju kada kažem: malo je evropskih naroda koje toliko muči istorija, koliko muči srpski narod. Od kada je nastao kao istorijski subjekat na Balkanskom poluostrvu, tragika njegovog bivstvovanja se ne okončava. Oduvek sve mu je u pitanju: teritorije i vera, identitet i integritet, prošlost i budućnost” (“Theoria”, br. 3-4, 1987, str.6).

Kasnije je s osloncem na izjavu 1982, Memorandum SANU i ovaj govor, svoje ideje proširivao: “Moguća su planska preseljenja i razmena stanovništva, što je najteže, najbolnije, ali i to je bolje od života u mržnji i međusobnom ubijanju” i dalje: “Istorijsko iskustvo nalaže srpskom narodu da se za svagda mane oslobađanja i spasavanja drugih, onih koji tu ulogu smatraju ugnjetavanjem i eksploatacijom… Stvaranje takve srpske državne zajednice slobodnih i ravnopravnih naroda i građana, bez Slovenaca, Hrvata i onih koji neće sa Srbima nije samo srpski interes, stvaranje takve države na istorijskom tlu i međunarodnom pravnom nasleđu kraljevine Srbije i Jugoslavije, trajni je interes svih balkanskih naroda i Evrope”, a kasnije je u Budvi u vrijeme rata u Sloveniji najavio “novu Srbiju sa njenom Jugoslavijom” i dodao: “Jesmo obmanuti, ali i mi smo obmanjivači” (“Politika”, 26. jula 1991).


1988. I 1989. GODINA


– Marta 1988. – ocjena (na Vojnom savjetu) o specijalnom ratu u Sloveniji i sastanak Milana Kučana sa slovenačkim penzionisanim generalima.

– Dana 18. aprila 1988. na predavanju u partijskoj školi u Kumrovcu, savezni sekretar za narodnu odbranu, admiral Branko Mamula, izložio je osnovne stavove – novi kurs – potrebu jačanja odbrane kroz neprestanu modernizaciju u tri ključna područja – modernizacija koordinirajuće strukture, tehnička modernizacija i razvoj originalne vojne vještine i, u tom okviru, prije svega, modernizacija sistema rukovođenja i komandovanja. Umjesto armija formiraju se komande vojišta sa nazivom armijske oblasti i kao isturena komandna mjesta Vrhovne komande. Republički štabovi TO postaju podređeni vojnim oblastima. Republike su ostale bez manevarske strukture TO. Ova koncepcija naišla je na kritiku u SR Sloveniji, Hrvatskoj, BiH i Makedoniji.

Raslo je političko nepovjerenje u Vrhovnu komandu, koje kulminira kada se pristupa razoružanju TO u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH. Teorijski materijal o ovome je objavljen u “Vojnom delu” 1-89, pod naslovom “Društvo i odbrana u savremenim uslovima”, u kojem su “oblikovani stavovi oružanih snaga”, kojima se faktički dovodi u pitanje koncepcija ONO i DSZ. U to vrijeme savezni sekretar je već bio Veljko Kadijević.

– 15. maja 1988. penzionisan je savezni sekretar, admiral flote Branko Mamula (67), a zamjenjuje ga, na njegov predlog, general-pukovnik Veljko Kadijević (63). Promjenjen je kriterij za penzionisanje, ranije je važio zakon da general-pukovnici mogu ostati u aktivnoj službi do 62. godine starosti.

– Maja (31) 1988. dolazi do hapšenja četvorice u Ljubljani, i suđenja pred vojnim sudom u julu, što znatno zaoštrava odnose Slovenija – JNA.

– 6. jula 1988. S. Milošević optužuje Vojvodinu zbog separatizma, a 9. jula održava se miting u Novom Sadu i srušeni su “foteljaši i autonomaši”.

– 9. jula oko 1.000 Srba i Crnogoraca u Novom Sadu protestvuje protiv vojvođanskog rukovodstva.

– Ljeto-jesen 1988. karakteriše talas mitinga, a 19. novembra se održava najveći miting na Ušću (Beograd), nova ofanziva “antibirokratske” revolucije i pretnje Sloveniji da ide “u Filadelfiju”. Tu se rodila krilatica “Dogodio se narod”.

– Sedamnaestog oktobra – SKJ pokušava da zaustavi S. Miloševića. Hafner je zapretio prstom: “Druže Slobodane, razmislite dobro o putu koji ste izabrali!”.

– 17. novembra 1988. smjenjeno je kosovsko rukovodstvo (Kaćuša Jašari i Azem Vlasi).

– Koncem 1988. se drže ilegalni sastanci po sjevernoj Dalmaciji i južnoj Lici za osnivanje ilegalnih odbora otpora (ili “savjeta”). Na tim sastancima, koji su inicirani iz Knina, govori se o manastiru Krka, bazama u Erveniku, Krupi i Dubokom dolu, o osloncu na “ljude” u Beogradu, Zemunu i Apatinu, o “spontanosti”, o nepominjanju veze sa Srbijom i Crnom Gorom. Govori se o dolasku srpskih intelektualaca (“kulturni desant”). Kasnije su stigli neki (kuvari) iz Šapca. Nagovještava se miting u Kninu, na kojem treba dati do znanja “da je to istorijski i etnički prostor Srbije” itd.

– Januara 1989. se prelazi na novu organizaciju Oružanih snaga.

– Januara (11) je srušeno crnogorsko rukovodstvo, uz veliku pomoć “mladog i lijepog vođstva”.

– Februara su mitinzi u Beogradu (“uhapsite Vlasija”) i Kninu. Ustanovljen je HDZ. Cankarjev dom - strasti su raspaljene.

– Marta 1989. je uvedeno vanredno stanje (uhapšen Azem Vlasi) na Kosovu i to je uvod u raspad SFRJ.

– Marta 1989. Ante Marković postaje predsjednik SIV-a, a Petar Gračanin se sa funkcije predsjednika SR Srbije preseljava na funkciju saveznog sekretara za unutrašnje poslove SFRJ.

– 28. marta 1989. pokrajinama u Srbiji je oduzeta mogućnost veta na ustavne promjene.

– Maja 1989. na čelo vojne bezbednosti dolazi general Marko Negovanović, a poslije njega Aleksandar Vasiljević. Oba Srbijanci pa mnogi ovo tumače kao vrijeme potpunog priklanjanja vojnog vrha politici Slobodana Miloševića. Marko Negovanović je sa ove funkcije otišao za ministra odbrane Republike Srbije, odakle je penzionisan 1992.

– Maja 1989. Slobodan Milošević – predsjednik Srbije.

– “Šest stoljeća kasnije, danas, opet smo u bitkama i predbitkama. One nisu oružane, mada i takve nisu isključene” (“Politika”, 29. juna 1989). Ovim riječima je predsjednik Srbije, povodom 600-godišnjice Kosovske bitke, najavio oružano rješavanje sporova. To je izjavio sa tribine na kojoj je “postrojio” (na Vidovdan) predsjedavajućeg SFRJ (J. Drnovšeka), predsjednika SIV-a (A. Markovića), predstavnike drugih republika i ministra odbrane (V. Kadijevića). Tu je, na Gazimestanu, S. Milošević dostigao svoj politički zenit (28. VI 1989).

– Juna raspad SSOJ poslije ostavke Greganovića.

– Na Dan borca (4. jula) je proslava iste bitke na dalmatinskom Kosovu. Sličan scenarij, sa manje značajnim imenima i govornicama. Tu su došli ekstremisti iz Pazove, “Božura” i drugi. SUBNOR Hrvatske konstatuje da “kokarde ponovo marširaju”. U Kistanjima je “Zora”. U Kninu je prisutna Radmila Anđelković – predsjednica SSRN Srbije. Izmješane su šajkače, šubare, bedževi, slike S. Miloševića, pjesma “Ko to kaže, ko to laže Srbija je mala”. Postaje sve jasnije koliko se vezuju dva Kosova.

– Avgusta u Kuparima, odmaraju se S. Milošević, V. Kadijević, B. Jović i B. Trifunović.

– Tih dana “Il Tempo” piše: “Istru je okupirao i dao Hrvatskoj Tito”. SUBNOR i drugi ne reagiraju.

– Paket slovenačkih ustavnih amandmana zaoštrava odnose sa Srbijom i JNA; 27. septembra Slovenija je proglasila suverenu državu.

– U septembru, predstavnici “Zore” su u Francuskoj 7, sa predlogom o SAO u Hrvatskoj, u prisustvu Jovana Opačića, Sime Dubajića, Dobrice Ćosića, Antonija Isakovića i Vuka Draškovića.

– Dragiša Pavlović je izjavio: “Ukupno stanje na Kosovu, koje se ne popravlja, ni potrebnom, ni poželjnom, ni olako obećanom brzinom, stvara opasnu atmosferu, u kojoj se svaka izgovorena reč protiv srpskog nacionalizma doživljava kao popustljivost prema srpskom nacionalizmu. Zapaljive reči ne donose ništa drugo nego požar… dlanovi Srba i Crnogoraca iz aplauza već prelaze u pesnice, a to je granica preko koje sve dalje vuče u tragičan razvoj događaja; kome je to danas, za zamišljena ili umišljena rešenja, potrebna krv?” Ako se tada moglo dvoumiti na koga se odnose ove aluzije, sada je razjašnjeno – na izjave S. Miloševića.

– Oktobra, dr Dušan Kanazir, predsjednik SANU, izjavljuje: “U ovako složenom trenutku, kada separatisti Kosova, Slovenije i Hrvatske pokušavaju da destabiliziraju Srbiju, SANU neće ostati ravnodušna.” Nastavljaju se “kulturni desanti” u organizaciji SANU, preko Drine i Dunava, posebno u sjevernoj Dalmaciji i Lici.

– Novembra, na poziv Radmile Anđelković, počinje bojkot slovenačkih proizvoda, svojevrsna ekonomska blokada “neposlušne republike”.

– Poslije zahtjeva da «Armija ispuni svoju dužnost» koji su se prethodno čuli u Beogradu, Novom Sadu i Kosovu Polju, Titograd je 27. novembra 1989. bio u znaku parola “uhapsite Kučana” i “dajte nam oružje”.

– 1. decembra “Božur” sa Kosova zakazuje miting u Ljubljani. Slovenačko rukovodstvo zabranilo održavanje mitinga.

– 1. decembra 1989. Koča Popović upozorava: “Sprečiti dalji sunovrat.” Stipe Šuvar, član Predsjedništva SFRJ, izjavljuje: “Moramo suzbiti hrvatski nacionalizam, ali i suzbiti infiltraciju srpskog nacionalizma, koji od Srba u Hrvatskoj hoće da napravi strategijsku rezervu za neku veliku Srbiju i realizaciju parole ‘Svi na okup’.”

– Na XI kongresu SK Slovenije nudi se konfederacija republičkih partija. Svuda su rasprave oko političkog pluralizma.

To je godina predloga V. Kadijevića o “nephodnosti pojačavanja planova odbrane”, angažovanosti obaveštajnih službi oko izrade kontraobaveštajnih planova, godina polarizacije u Predsjedništvu SFRJ na pitanju međunacionalnih odnosa. S. Milošević i B. Jović razgovaraju sa V. Kadijevićem o zamjeni A. Markovića i o ideji Slobodana Miloševića da Markovića zameni V. Kadijević.

– Krajem 1989. rušenjem Berlinskog zida SFRJ se našla na raskrsnici – odbrana partijske države ili drugo.

– 1988 - 1989. ima mrtvih na Kosovu. Zveckalo se oružjem i tu je početak raspada SFRJ.


1990. GODINA


U 1990. godinu ušlo se sa puno problema, od kojih su najvažniji: Kosovo, razlaz i sukobi Srbije na jednoj, a Slovenije i Hrvatske na drugoj strani. 1990. je kobna godina, počele su noćne straže, pucnjave, pojavljuju se šahovnica bez petokrake i četničke kokarde.

– 6. januara u Novoj Pazovi (Drašković, Šešelj i M. Jović) osnivaju SNO. U Splitu osnivački skup HDZ-a.

– 20 - 24. januara 14. kongres SKJ. Kukavička predaja komunista. To je posljednji kongres SKJ. Ostaju djelovi republičkih partija. Ciril Ribičić kaže: “Napuštamo Kongres”, Ivica Račan: “Prekinimo Kongres”, Slobodan Milošević: “Nastavimo Kongres” (bez Slovenaca i Hrvata). Gdje su delegati Bosne i Hercegovine, Makedonije i JNA? Na Kongresu komunisti su otvorili vrata onima koji su rušili SFRJ. A 1990. godina je i godina osnivanja novog SK kao pokreta za Jugoslaviju, koji su neki nazvali i “generalskom partijom”.

– 1 - 2. februara Kosovo je na rubu građanskog rata. JNA je na ulicama kosovskih gradova. U sukobima sa milicijom poginulo je 27, a povređeno 54 demonstranata. Na strani milicije 1 poginuo i 43 povređena.

– 6. februara slovenački milicioneri napustili Kosovo.

– U februaru je prvi opšti sabor HDZ-a, na kojem Franjo Tuđman govori: “NDH nije bila samo puka kvislinška tvorevina i fašistički zločin, nego i izraz povjesnih težnji hrvatskog naroda za svojom samostalnom domovinom”. Tuđman je slično razmišljao i u vrijeme kada ga je Tito, zbog takvih ideja, 1961. godine poslao Bakariću na kadrovski raspored.

– 17. februara u Kninu je obrazovana SDS. Predsjednik za Hrvatsku je dr Jovan Rašković, a za BiH dr Radovan Karadžić (interesantno istovremeno i oba su psihijatri).

– 22. februara na komandnom mjestu Vrhovne komande je sastanak o “daljoj izgradnji koncepcije ONO” sa razradom pitanja o “ulozi Armije u suzbijanju unutrašnjeg neprijatelja”. Vrhovna komanda ili ŠVK modifikuju zadatak JNA: “Odbraniti pravo naroda koji žele da žive u Jugoslaviji i miran razlaz sa onima koji to ne žele”.

– 4. marta je miting na Petrovoj Gori (Kordun). Zvjezde mitinga su general Dušan Pekić, slike S. Miloševića i “neoficijelni” J. Opačić iz Knina.

– U martu i aprilu su masovne noćne straže u Hrvatskoj i daljnje zaoštravanje međunacionalnih odnosa.

– 8. aprila – pobjede M. Kučana i DEMOS-a na izborima u Sloveniji.

– 19. aprila ukinuto vanredno stanje na Kosovu.

– 27. aprila pobjeda HDZ-a u Hrvatskoj sa 42% glasova. Od 115 općina – HDZ pobjedila u 71, a opozicija u 44. U Sabor Hrvatske izabrano je 48 Srba (samo 5 sa liste SDS). Tuđman razgovara sa Raškovićem, diže mu ugled i svjesno potcjenjuje 43 poslanika – Srba sa liste SKH-SDP.

– 1. maja izašlo je “Uputstvo za upotrebu operativno-strategijskih grupacija” sa važnošću do 1992. godine. Interesantno, izdato je paralelno sa Odlukom o razoružanju TO. Da li je vrijeme od 1. maja 1990. do 1992. godine planirano vrijeme u kojem bi se formirala velika Srbija?

– 16. maja za predsjedavajućeg SFRJ dolazi B. Jović, a 17. maja “strategijska” Odluka – naređenje SSNO-a da Teritorijalna odbrana preda oružje, što važi za sve, ali ne za Srbiju i Crnu Goru.

– U maju je masovno naoružavanje Srba u Hrvatskoj i Bosni, odluka da se ratni planovi rade bez TO. Incident u Benkovcu.

– Sabor SPC bira novog patrijarha – episkopa raško-prizrenskog, koji je rođen u Slavoniji. Prvi patrijarh rođen van Srbije, kao što je papa Pavle prvi papa Sloven. Prva poruka novog patrijarha je o “otkrivanju stratišta, grobova, novomučenika i novosvetitelja”.

– 23. i 24. maja sukobi u Mariboru, tzv. slučaj “Pekre”.

– 25. maja pred Kućom cvijeća – V. Šešelj “probada vampira glogovim kocem”. Niko, pa ni ŠVK javno ne reagira, a sve se odigrava u blizini groba vrhovnog komandanta. Ne reagiraju ni SUBNOR-i Jugoslavije i Srbije.

– 30. maja, na brzinu završen prekinuti 14. kongres SKJ bez delegacija Slovenije, Hrvatske i Makedonije.

– U junu je osnovano Udruženje Srba iz Hrvatske u Beogradu. Glavne zvjezde su Jovan Rašković (SDS), Stanko Radmilović (predsjednik vlade Srbije) i Milorad Vučelić (SPS).

– U istom mjesecu je ugovor o saradnji Babić-Kuprešanin u Banja Luci, što je praktički dogovor o integraciji Kninske i Bosanske krajine.

– Jula 1990. je pismo kninskih milicionera P. Gračaninu u kome kažu da “neće u redarstvenike”. U Strmici J. Opačić govori: “Bolje rat, nego podaništvo”. Jovan Rašković šeta po Bosni i osniva SDS. U pitanju su šire ambicije, a sve ovo emitira Radio-Knin, čija je oprema stigla iz Beograda.

– 5. jula odlukom Skupštine Srbije raspušteni su svi organi Kosova i uvedene privremene mjere u 250 preduzeća.

– 16. jula formirana je Socijalistička partija Srbije.

– 25. jula na I srpskom saboru (u Srbu) objavljuje se Deklaracija o suverenosti i autonomiji, “srpski ustanak bez oružja”, “srpsko nacionalno vjeće” i “odluka o referendumu”. Uz Jovana Raškovića i Milana Babića su Antonije Isaković i Tanasije Mladenović. Sabor predstavlja strategijsku grešku i školski primjer velikosrpskog mitinga. Hrvatski Sabor takođe pravi strategijsku grešku – izbacuje Srbe iz Ustava još uvjek Socijalističke Republike Hrvatske.

– 29. jula Ante Marković na Kozari osniva Savez reformskih snaga Jugoslavije.

– 1. avgusta 1990. novine (list) četničkog pokreta “Velika Srbija” broj 2 Beograd, donosi mapu velike Srbije koja se sastoji: iz sjeverne Srbije koju čine Srem, Banat, Bačka, i Slavonija do Virovitice; Zapadne Srbije koju čine: Banija, Kordun, Lika, Dalmacija i Bosna i Hercegovina; Stare Srbije koju čine: Kosovo i Crna Gora; Južne Srbije koju čini Makedonija i istočne Srbije od Dunava do južno od Niša. Na toj mapi je slogan: “Srbine, brate, ne zaboravi, ovo su srpske zemlje.”

– 17. avgusta, ustanak ili “pobuna Srba” u Hrvatskoj. Požar je ranije upaljen, a sada se samo razbuktava. Mnogo je događaja – noćne straže, barikade, ranjavanja, oduzimanje oružja od milicijskih stanica, nude se i dolaze dobrovoljci iz Pazove i sa Kosova. U Kninu su crnogorske komite. Zelenbaba u Pazovi objavljuje da je opremljen srpski Dinarski korpus. Izjava generala Vuka Obradovića da “Armija nije uključena u tzv. scenarij, kako tvrde Mesić i Tuđman.”

– 21. avgusta 1990. dr J. Rašković saopštava: “To je opšte ludovanje, od ludosti nema koristi”.

– 11. septembra sukob Muslimana i Srba u Foči.

– 13. septembra u Kačaniku Ustav Republike Kosovo.

– 14. septembra komandant Kninskog korpusa general Špiro Niković traži mir u Kninu, premješten je u novi Bihaćki korpus a na njegovo mjesto, na čelo 9. kninskog korpusa, postavljen je povjerljivi pukovnik Ratko Mladić.

– Septembra i oktobra, vode se pregovori, ali i dalje barikade i otimanje oružja. Hrvatski specijalci su u Petrinji. Blokada svih saobraćajnica u Kninskoj krajini. Glina je novo žarište. Zašto JNA nije osigurala puteve, željeznice od onih koji ih zaprečavaju – pita se ceo svjet?

– Oktobra 1990. – Špegeljev “plan odbrane Hrvatske”. JNA se sprema da hapsi Špegelja i druge. Dogovor sa Slovencima.

– Oktobra Predsjedništvo SFRJ čini odgovornom 5. vojnu oblast da uzme komandu nad Teritorijalnom odbranom Slovenije. Smjenjen je general I. Hočevar.

– 23. novembra ubijen je Goran Alavanja i ranjeni Srbi milicioneri Stevan Bukarica i Jovan Graovac, na raskrsnici puteva Kruševo – Žegar u sektoru Benkovac. Prije toga su kod Obrovca ranjeni rođaci Bubalo iz Donjeg Lapca. Prema pisanju štampe, u to su bili upleteni G. Veselinović – predsjednik obrovačke općine i S. Dubajić. Na ovom prostoru nisu u pitanju samo zasjede, već i formiranje jedinica na granici sjeverne Dalmacije i Like. Nosilac i organizator je “Savjet narodnog otpora Kninske krajine”.

– Novembra je proglašena SAO Krajina – istog dana kada i novi hrvatski Ustav.

– 29. novembra, sa oružjem u Dvoru na Uni uhapšena je grupa sa Željkom Ražnatovićem-Arkanom na čelu.

– 12. decembra je posljednji sastanak JNA sa slovenačkim penzionisanim generalima. Plebiscit u Sloveniji – 88,5% za osamostaljenje.

– 22. decembra, organizacija SKJ u JNA pristupa SK - pokretu za Jugoslaviju. Unapređenje Veljka Kadijevića u čin generala armije na čemu mu, pored zvaničnika, čestitaju Vojislav Šešelj, David Rastović iz Srba i Milan Babić iz Knina.

– 26. decembra proglašena samostalnost Slovenije.

– U drugoj polovini 1990. je izvršeno više stotina terorističkih akcija, s obje strane, posebno u Kninskoj krajini.

– Godina 1990. je godina početka oružanih sukoba, rata na tlu SFRJ. Godina definitivnog stavljanja JNA pod uticaj Srbije i Crne Gore. Godina prijedloga za upotrebu sile “barem na određenim tačkama”. To je godina raspada jugoslovenskog tržišta. Oružje je jače progovorilo.


1991. GODINA


Ovo je još strašnija godina. Produženje terorizma, akcije po planovima svih strana. Šetanje predsjednika republika. Godina pravih ratova u Sloveniji i Hrvatskoj. Zenit agresije.

– 4. januara formiranje SUP-a Kninske krajine.

– 9. januara naredba o rasformiranju paravojnih snaga i početak “ratnih igara”.

– 18. januara je “Informacija SSNO-a”, koju su rukovodstvu Hrvatske dostavili “poverljivi krugovi iz saveznih institucija”, odluka Kadijevića – u dogovoru sa Jovićem, da se hapse J. Manolić, S. Boljkovac i ostali iz Hrvatske i J. Janša i J. Bavčar u Sloveniji. Tu je i telegram B. Jovića – Tuđmanu, da će “vojni organi ići do kraja”.

– 13. januara u Kninu i Krajini ponovo uvedena noćna dežurstva.

– 24. januara dogovor između Slobodana Miloševića i Milana Kučana da se Slovenija otcjepi od Jugoslavije. Srpsku delegaciju čine: Slobodan Milošević, Slobodan Unković, Stanko Radmilović i Dragutin Zelenović, a slovenačku: Milan Kučan, Franc Bučar, Jože Mecinger i Plut.

– Deklaracija o suverenosti Makedonije.

– 25. januara “Informacija Političke uprave SSNO-a”. Po sadržaju, to je politička osnova za udar. Da li Informacija zamjenjuje i neku vojnu direktivu ili je njen prilog? Tu je film o Špegelju u kojem se optužuje za terorizam, šverc oružjem i napad na JNA. Dva su pitanja bez odgovora: zašto JNA ne spriječava uvoz oružja, već snima film i zašto je Hrvatska morala da nabavlja oružje na crnom tržištu?

– 28. februara SAO Krajina donijela odluku da se razdruži od Hrvatske.

– U martu 1991. B. Jović odobrava vojnu akciju u Pakracu; 150 hrvatskih MUP-ovaca na Plitvicama (dva mrtva i 20 ranjenih). Zarobljen je prvi budući predsjednik Krajine, Goran Hadžić, i pale su prve žrtve oko Borova.

– 12. marta je sjednica Vrhovne komande, koja odbija predlog ŠVK o zavođenju vanrednog stanja;

– 13. marta 1991. – jedna noć konsultacija Veljka Kadijevića sa Jazovom, a predsjednik SIV-a Ante Marković i oficijelni krugovi “o tome ništa ne znaju”. Veljko Kadijević je otputovao u Moskvu u pauzi čuvene trodnevne sjednice Vrhovne komande. Borisav Jović beleži: “Veljko mi je sinoć posle sednice Predsedništva zatražio saglasnost da preko noći ode u Moskvu na konsultaciju sa Jazovom. Želi da pita da li će nas SSSR zaštititi od eventualne intervencije zapada, ako idemo na upotrebu vojske za sprovođenje naredbi Predsedništva. Složio sam se. Išao je i vratio se iste noći.” Rusi su rekli da nema varijante u kojoj zapad računa sa njihovom intervencijom. O sovjetskoj pomoći su izbjegli razgovor. U prisustvu Miloševića, Jovića i Adžića, Kadijević je saopštio: “Idemo na vojni udar s ciljem da se smeni Vlada i Predsedništvo, da se ne dozvoli sazivanje Skupštine, republičke vlasti ne dirati ukoliko podrže udar. U protivnom i njih.” Stanje je zaista dramatično. Traži se zavođenje vanrednog stanja. Presuđuje glas Bogića Bogićevića. Vojni udar je planiran 12. marta. Povezano s ovim Branko Mamula je išao u London, Blagoje Adžić u Pariz, a Stane Brovet u Moskvu prije Kadijevića. Pariz i London, izgleda neće se mješati ako bude vojni udar, a Moskva da se sačeka pad Gorbačova. Bogić Bogićević kasnije piše da je bila predviđena vojna uprava u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH i promjena rukovodstva u Makedoniji. Paralelno s ovim hapšenje Franje Tuđmana i Milana Kučana.

– 16. marta odluka o otcjepljenju SAO Krajine od Hrvatske;

– 16. marta 1991. Slobodan Milošević izjavljuje: “Jugoslavije više nema i ne priznajemo savezne organe i njihove odluke.” Do vojnog udara nije došlo, kako kaže Blagoje Adžić u Intervjuu NIN-u, zbog toga što “niti jedan vojni udar u svetu nije uspeo bez podrške jedne inostrane jake vojne sile.” Ovom sjednicom rat je samo odgođen.

– Marta 1991. razgovori Milošević - Tuđman u Karađorđevu o podjeli BiH.

– 31. marta oružani sukob na Plitvicama.

– 14 aprila 1991. nastavak razgovora iz Karađorđeva – u Tikvešu – Baranja. Na srpskoj strani su S. Milošević, S. Avramov, K. Mihajlović i V. Kutlešić. Na hrvatskoj strani su F. Tuđman, D. Bilandžić, S. Sokol i Z. Lerotić. Mape su bile prisutne. Nema podataka o tome ko od generala prisustvuje. Da li su bili u blizini? Međutim, generali Kadijević, Adžić, Spirkovski i Panić, s jedne, a Špegelj, Tus i Bobetko, s druge strane, moraće da odgovore gdje su tada bili i šta znaju o pregovorima svojih političkih šefova.

– Aprila 1991. tzv. “šetnje” predsjednika republika (u Splitu, Beogradu, Brdu kod Kranja, Ohridu, Cetinju). U maju je pauza, tada se već puca, a onda, 6. juna sastanak u Stojčevcu (Sarajevo). JNA ide u zapadnu Slavoniju čim se zapucalo kod Pakraca. Osniva se ZNG – promocija hrvatske vojske. Ratnohuškački miting (14. aprila) u Borovu Selu (Šešelj, Paroški i Cvijan – ministar u Vladi Srbije).

– 23. aprila B. Kostić – novi član Predsjedništva SFRJ iz Crne Gore.

– 29. aprila Kninski korpus i milicija Krajine opkolile su Kijevo i to je novi znak za širi sukob.

– 2. maja (tj. dvije sedmice poslije Tikveša) izbija – sa 17 mrtvih i još više ranjenih hrvatskih milicionera u Borovu Selu – najveći sukob do tada. U Zadru i Splitu su demonstracije: gine prvi vojnik JNA. Počinju blokade kasarni JNA od strane hrvatske vojske. Vojislav Šešelj hvali “dobrovoljce” da su na djelu pokazali “mušku srpsku ruku”, a Mirko Jović, lider Srpske narodne odbrane, govori o etničkom čišćenju.

– 17. maja - raspad Predsjedništva SFRJ, oružje u Baru za Knin i nova faza rata u Hrvatskoj.

– 19. maja blokirana tenkovska brigada pred Kupresom.

– 11. juna general Rašeta izvještava “da se narod u Lici sprema u zbjegove, a muškarci za borbu”. Iz Srbije stigla dva tenkovska bataljona, jedan u Pivku a jedan u Petrinju.

– 24. juna uvedena je puna borbena gotovost u jedinicama 5 VO, prebazirane specijalne jedinice na aerodrom Cerklje, djelomična mobilizacija u 1. i 3. VO i preuzeta Uprava za kontrolu letenja.

– 25. juna generalu Kolšeku izdato usmeno naređenje – “preuzeti granične prelaze i čvrsto ih držati”.

– Rat u Sloveniji 26. i 27, a 29. juna sporazum između SIV-a i Predsjedništva Slovenije da se prekinu operacije, a 7. jula Brionski sporazum i dogovor o povlačenju JNA iz Slovenije.

– Juna i jula oko Knina okupilo se, pored domaćih, oko 7.000 pripadnika raznih paravojnih snaga – u Golubiću je kapetan Dragan, četnički odred majora Teodosijevića je na Kosovu, tu su Šešeljevi i Jovićevi četnici. Kneževićeva milicija u Civljanima, “božurevci” i srpski specijalci. Ima žrtava u Glini, Kostajnici i Mirkovcima.

– 11. jula Uprava za moral SSNO-a naređuje da se iz teksta Svečane obaveze briše SFR i da ostane samo Jugoslavija, da se briše socijalističko samoupravljanje i ostane samo “domovina”. Ove promjene su zapanjile velik broj ljudi u JNA.

– 12. jula u Domu garde – Beograd, (“Borba”, 29. jula) Kadijević izjavljuje: “Cilj JNA je da spreči građanski rat”. (Rat je već tu – I. R.) “Da onemogući vojnu intervenciju i da svaki narod koji želi, ode sa što manje krvi, a isto tako da oni koji žele da ostanu to isto postignu sa što manje krvi”. Objašnjenje tako formulisanog cilja JNA, Veljko Kadijević daje (dvije godine kasnije), kao svjedok na suđenju generalu Trifunoviću, rekavši: “Formulacija Predsjedništva, sprečavanje međunacionalnih sukoba, značila je, zapravo, oslobođenje srpskih krajeva u Hrvatskoj, zatim izvlačenje JNA na granice jedne buduće Jugoslavije” (“Borba”, 18. maja 1993).

– 15. jula na Kolegijumu SSNO-a g. Kadijević je pored ostalog rekao: Sticajem raznih okolnosti republika Slovenija je opredjeljena za otcjepljenje – u njoj je pronjemački režim. U Hrvatskoj je moguć sukob Hrvata i Srba. U Bosni i Hercegovini nacionalne podjele su očigledne, a prisutne su teze o podjeli između Srbije i Hrvatske. U Makedoniji je komplikovano. U Crnoj Gori su za Jugoslaviju. U Srbiji opozicione snage koriste situaciju i idu u spor sa Hrvatskom.” Tada je i obavijestio da je poginulo oko 300 pripadnika JNA (pukovnik V. Predojević – “U procjepu”).

– Jula u Hrvatskoj su formirane tri “borbene linije” – tri ratišta – Kninska krajina, istočna Slavonija sa Baranjom i Kordun.

– Jula general Špegelj daje ostavku i ilegalno ide preko Slovenije za Njemačku.

– 13. avgusta izašla je naredba broj 745-1 kojom treba da se avionima iz Pule u Beograd preseli admiral Mamula. Naredbu je potpisao načelnik kabineta Veljka Kadijevića, tada pukovnik, dr Vuk Obradović. Tih dana transportnim avionom, preseljene su neke porodice vojnih lica iz Pule, Zadra, Splita i Zagreba. Ovo preseljavanje je ocjenjeno kao loš predznak.

– Avgusta je podjeljena BiH, i to na dva djela – srpski i hrvatski. Tih dana Borisav Jović je rekao Stipi Mesiću: “Slušaj, nas Srbi u Hrvatskoj ne interesuju. Radite s njima šta hoćete, nabijte ih na kolac. Nas interesuje BiH i to 66% teritorije i mi ćemo to uzeti” (Stipe Mesić, 25. aprila 1994).

– 27. avgusta Deklaracija o Jugoslaviji u Briselu i Srbiji upozorenja.

– Septembra nema punog Predsjedništva – nema Bogića Bogićevića, Janeza Drnovšeka, Stipe Mesića i Vasila Turpukovskog. Ostaje krnje predsjedništvo Kostić, Jović, Sejdo i Kostić II.

– Od septembra do kraja godine vodi se totalan rat između Srbije i Hrvatske u istočnoj i zapadnoj Slavoniji, oko Dubrovnika, u Hercegovini i na liniji Karlovac-Gospić-Šibenik.

– 7. septembra Haška mirovna konferencija o Jugoslaviji.

– 17. septembra u Igalu, u prisustvu Karingtona, Tuđman, Milošević i Kadijević potpisali zajedničku Izjavu o prekidu vatre.

– 18. septembra se održava burna sjednica Saveznog izvršnog vjeća. “Politika” (od 21. septembra 1991) objavljuje stenogram, iz koga se vidi da je A Marković predložio da savezni sekretar za narodnu odbranu V. Kadijević i njegov zamjenik S. Brovet, podnesu ostavke. Većina članova SIV-a se tome usprotivila. “Hoćemo li dopustiti do kraja takav rasplet događaja koji će uroditi, možda, i stotinama hiljada mrtvih i jednom takvom izolacijom naše zemlje, iz koje se nećemo izvući desetljeća, ili ćemo imati snage da stavimo na dnevni red sudionike sukoba i da o njima razgovaramo, otvoreno i jasno i da tražimo konsekvence koje moraju omogućiti rasplet događaja” – zapitao se A. Marković, procjenjujući tadašnju situaciju i njene posljedice, ali je očigledno da SIV nije bio u stanju da ga shvati ili to nije želio.

– 20. septembra Užički i Podgorički korpus su u istočnoj Hercegovini (koncentracija za splitsku i dubrovačku operaciju), a Novosadski i Beogradski su u Sremu i istočnoj Slavoniji.

– 20. septembra 1991. general Adžić obavještava o ofanzivi Hrvatske protiv JNA. (Pali su Gospić, Virovitica, Đakovo, Ploče, Slavonski Brod,). Na izmaku su snage u Varaždinu, Bjelovaru, okruženi su Zagreb i Jastrebarsko. “Raniji plan – presjeći Slavoniju na liniji Okučani-Daruvar – djelomično je uspio. Probiti se prema Jadranu na liniji Zadar, Šibenik, Split i presjeći Hrvatsku i Hercegovinu na liniji Ploče-Mostar, probiti se od Petrovca do Karlovca, preseći Zagreb sa juga i spojiti se sa jedinicama iz Slovenije – nije ispunjeno, a V Kadijević “deluje izgubljeno… vojska će izgubiti rat protiv Hrvatske…, ako se ne osigura motivacija i mobilizacija”. B. Jović piše: “Slobodan i ja smo ocjenili da je Veljko izgubljen i da bi se vrlo rado ‘povukao na kukavičji način’ Njegov moral je na nuli.” – (str. 387 – Jovićeva knjiga).

– 28. septembra dolazi do navodnog puča, kojim je grupa oficira pokušala da smjeni Veljka Kadijevića, koji, po generalu Vasiljeviću (“NIN”, 24. jula 1992), ne uspjeva. Ovaj puč u svojoj knjizi Kadijević nije ni pomenuo.

– U jesen, V. Kadijević je u posjeti Gadafiju (str. 88 njegove knjige), gdje “otkriva” ideju Gadafija o obaranju srpskog rukovodstva po sugestiji Izetbegovića i Gligorova. Gadafi je u tom susretu, navodno, odustao od ideje, a po Kadijeviću, tako su spašena dva “glavna stuba odbrane Jugoslavije – srpski narod i JNA”.

– U jesen 1991. je u Pakračkoj Poljani likvidirana veća grupa civila srpske narodnosti, srpska porodica Zec u Zagrebu i preko 100 Srba u Lici (kod Široke Kule). Sve je ovo poznato Merčepu, Rimcu i Tomljenoviću, a vjerovatno i Vekiću, Šušku, Šeksu, Džodanu i drugima.

– Septembar 1991. je karakterističan. Sastanak šestorice (poslije prekida vatre) pred evropsku konferenciju o Jugoslaviji, na kojem V. Kadijević referiše da vojska mora biti spremna za rat “Ofanzivan i visokog intenziteta…” a za to je potrebna “mobilizacija u Srbiji i Crnoj Gori, Srba u Hrvatskoj, BiH i nešto Makedonaca i Muslimana” i treba “podići na noge TO u Srbiji i Crnoj Gori… i partizanske snage u Hrvatskoj”. ŠVK traži da se u tom smislu donese odluka. Ovakav predlog je primljen k znanju (B. Jović, “Poslednji dani SFRJ”, str. 382-384.)

– 7. oktobra raketirani Banski dvori u Zagrebu

– 8. oktobra 1991. sveobuhvatne sankcije prema Srbiji.

– 11. oktobra u Hagu dogovor između Miloševića, Tuđmana i Kadijevića da JNA napusti Hrvatsku.

– 22. oktobra i 7. novembra 1991. V. Kadijević ponovo traži uvođenje ratnog stanja i opštu mobilizaciju (mada su i jedno i drugo već u funkciji). Svi zahtjevi i izjave V. Kadijevića su “verbalni vojni udari”. Tu je nova procjena V. Kadijevića da je “stanje na ratištu povoljno” i da se sa još možda dve brigade, može izvršiti zadatak” (B. Jović, n.d str. 388-389.)

– 24. oktobra prekid vatre kod Dubrovnika.

– 25. oktobra B. Jović piše “o latentnom nepoverenju i skoro sukobu između S. Miloševića i vojske, pre svega, generala Kadijevića”… Kadijević je “neraspoložen što Srbija ne daje dovoljno rezervista… i faktički nas optužuje”. S. Milošević i B. Jović imaju “ozbiljnu zamerku vojsci što nas je dovela u ovakvu situaciju”. B. Jović priznaje, “čak sam bio i podneo ostavku, da joj (JNA) dam prazan prostor za akciju”, a S. Milošević “zazire od Veljka, koji se mnogo trpa u politička pitanja, a vojna ne rešava”.

– 27. oktobra ŠVK traži (od B. Kostića, B. Jovića, S. Bajramovića i J. Kostića) 250.000 ljudi pored 100.000 mobilisanih, a 30. oktobra V. Kadijević saopštava S. Miloševiću da ima namjeru da “svim raspoloživim snagama krene u oslobađanje kasarni u Hrvatskoj (u njima ima 13.000 ljudi) i na rušenje gradova”. Slobodan mu je odgovorio “da to nije pametno”. Dakle, totalan razlaz (u mišljenju) između vrhovnog komadanta i načelnika štaba.

– Oktobra 1991. je predložen Karingtonov plan koji ne nudi raspad Jugoslavije.

– 7. nobembra u 22 h general Marijan Čad, komandant 13. korpusa dobio nalog da se tuče Rijeka (Izjava g. Čada – u “Nacionalu” 1998).

– 18. novembra 1991. sravnjen je sa zemljom Vukovar. Tada se događaju masovna ubistva Hrvata i “Ovčara”. Ovo je poznato srpskoj strani, a posebno Paniću, Šešelju, Šljivančaninu i Arkanu. Počinju razgovori o upućivanju “plavih šljemova” u Krajinu i Hrvatsku.

– 21. novembra dr Branko Kostić, potpredsjednik Predsjedništva SFRJ uručuje Orden jugoslovenske zvezde sa lentom generalu Veljku Kadijeviću. Orden se dodeljuje poslije rata u Sloveniji, veoma intenzivnog rata u Hrvatskoj – poslije Vukovara i Dubrovnika i ne za dan Armije (22. decembar) kako se to uobičajeno radilo.

– Do 20. novembra 80% priprema i planova za rat u BiH bilo je gotovo. (Po izjavi Dobrile Gajić – Glišić, šefa kabineta generala T. Simovića – ministra odbrane u vladi Srbije).

– 24. novembra u Ženevi S. Milošević, F. Tuđman i V. Kadijević postižu 14. sporazum o prekidu vatre.

– Decembra 1991. donose se radikalne odluke na nivou Srbije i JNA. Dogovor o povlačenju JNA i podjela vojne imovine iz Makedonije, povlačenje JNA iz Hrvatske i povlačenje iz JNA u BiH svih građana iz Srbije i Crne Gore, a vraćanje rođenih preko Drine na zapad “kao strategijski i politički neophodno”. Kada je načelniku Štaba Vrhovne komande saopštena ta odluka (5. decembra) izjavio je da to “nije u skladu sa politikom i praksom JNA…, ali da će pogledati i učiniti sve što bude mogao” (B. Jović, n.d str. 420), da bi 25. decembra ŠVK dislocirao vojsku u skladu sa odlukom od 5. decembra.

– 12. decembra Savjet bezbjednosti odobrio Vens-Ovenov plan.

– Kraj 1991. je obilježen usklađivanjem koncepata (S. Milošević i V. Kadijević) angažovanja mirovnih snaga UN u Jugoslaviji, koje je predložio Sajrus Vens da bi se obezbjedio prekid oružanih sukoba na kriznim žarištima.

– Decembra 1991. je ostavka A. Markovića, koji savezni budžet naziva “ratnim”.

– 31. decembra 1991. u kabinetu Branka Kostića (uz prisustvo Jugoslava, Sejde i Bore), uz čašicu pića, “Veljko nam kaže da je odlučio da podnese ostavku” iz zdravstvenih razloga. B. Jović bilježi: “Vjerujem da ima i drugih razloga, koje ne želi da pominje” (B. Jović, n.d str. 422).

Godine 1991. pucalo se rafalima svih vrsta u Sloveniji, Hrvatskoj, BiH, Crnoj Gori i Srbiji…


1992. GODINA


To je godina nastavka (iako sa prekidima) rata u Hrvatskoj. Rat u Bosni i Hercegovini najstrašniji od svih ratova na prostoru nekadašnje SFRJ. Godina nestanka SFRJ i početak “treće” Jugoslavije koja je nazvana Savezna Republika (SRJ). Blokada SRJ od strane međunarodnih faktora. Godina nestanka JNA i ostavka posljednjeg ministra (generala) odbrane.

– 2. januara Sajrus Vens, Franjo Tuđman, Slobodan Milošević i Veljko Kadijević postigli sporazum (nazvan Vensov plan) – demilitarizacija zona i povlačenje JNA iz Hrvatske.

– 3. januara je Sarajevski sporazum o prekidu neprijateljstava između JNA i Hrvatske vojske, pošto je od 1990 do tada ¼ teritorije Hrvatske pod kontrolom JNA i Srba. Ali, to je samo privremeni prekid rata u Hrvatskoj.

– 6. januara V. Kadijević se povlači sa dužnosti saveznog sekretara, s objašnjenjem – “presudilo je moje zdravstveno stanje”. Na 154. strani svoje knjige, šire govori o faktorima koji su uslovili njegovo povlačenje, tj. “da nova transformacija vojske traži mlade ljude, koji nisu učesnici NOR-a”. Takođe, kaže: “kao posljednji učesnik NOR-a u JNA nisam se mogao prihvatiti uloge političkog kameleona”, valjda u vezi sa skidanjem petokrake zvjezde, jer odluci o tome na sjednici Predsjedništva “nije prisustvovao, već poslao jednog svog saradnika”. Ovo čini poslednji general JNA iz NOR-a, kada se skida i ukida simbol borbe za slobodu protiv fašizma. Taj simbol – crvenu petokraku – skinuo je sebi i ranije, a ne formalnim neprisustvovanjem sjednici.

– 7. januara JNA je oborila helikopter OUN kod Novog Marofa – 5 mrtvih – Francuza.

– Armijski vrh je januara 1992. odbio da učestvuje u obilježavanju 100-godišnjice rođenja vrhovnog komandanta, obrazlažući da JNA “ne bi mogla u tome učestvovati”.

– 15. januara međunarodno priznanje Slovenije i Hrvatske.

– Januara i februara se u “Panorami” na Palama “odmaraju” R. Karadžić, N. Koljević, B. Plavšić, G. Đogo, V. Ostojić i drugi. Artiljerijska oruđa se izmeštaju iz Sarajeva. Tu je tih dana i V. Šešelj, a govori se o 20.000 napadača oko Sarajeva.

– 21. januara odluka za UNPROFOR u Hrvatskoj u skladu sa Vensovim planom

– 9. februara Skupština RSK u Glini prihvatila Vensov mirovni plan.

– 14. februara u Sarajevu Međunarodna konferencija o BiH, a 18. februara u Lisabonu usvojena Deklaracija o Jugoslaviji

– Referendum o nezavisnosti i suverenosti BiH. 62,8% glasalo je za suverenu i nezavisnu BiH.

– 22. februara rukovodstvo Republike Srpske Krajine prihvatilo je Vensov plan. S. Milošević je prekinuo saradnju sa Milanom Babićem. Dolazi Milan Martić, koji se složio sa mirovnom operacijom. Prethodnica je tzv. “sabor srpskih zemalja” (50 Srba u sali “Beograd” – palata federacije), kojim je rukovodio Branko Kostić, tada predsjedavajući u Predsjedništvu.

– 24. februara u Banja Luci proglašena “Republika Srpska” čime se de facto djeli BiH.

– Mart obilježavaju referendum u BiH, ubijanje svata na srpskoj svadbi na Baščaršiji.

– 26. marta je objavljena poruka D. Ćosića (na Kongresu srpskih intelektualaca u Sarajevu) o “što pravednijoj diobi i razgraničavanju”.

Povlačenje JNA iz Makedonije.

– Aprila je BiH priznata od Savjeta bezbjednosti i postavljen zahtjev da se JNA povuče iz BiH, iako je general Života Panić izjavio da se neće povući za “5 – 7 godina”, Umjesto generala Milana Vukovića dolazi general Ratko Mladić. Srbi u BiH su dobili svoju vojsku. Vode se borbe oko “Holiday inn-a”, ukida se Republički štab TO i obrazuje novi. U Bosni je šest brigada hrvatske vojske.

– 6. aprila 1992, na dan napada fašista na Jugoslaviju (1941), na dan oslobođenja Sarajeva (1945) – poslije završenih priprema na Palama, SDS BiH i Karadžićeva milicija započinju pravi rat u BiH. Tog dana i priznanje BiH.

– Od aprila do sredine maja, vode se borbe u dolini Drine. Padaju redom: Bijeljina, Zvornik, Višegrad, Foča, Čajniče i Rudo.

– Sarajevo je pod opsadom od 5. aprila 1992. do 30. septembra 1993, kada su i najžešće borbe i najveće rušenje grada. Padaju Modriča, Derventa (Bosanski Vukovar), Šamac, Doboj i Kupres. Velike borbe se vode oko Tuzle i Bihaća. Miniran je aerodrom Bihać (po naredbi iz Zemuna), a 18. maja Bihać je napušten.

– U aprilu je rušenje Mostara i borbe u Hercegovini od 10. aprila do 19. novembra 1992.

– 27. aprila “stvorena” je SRJ – dvočlana federacija Srbije i Crne Gore, na bazi brzo napisanog “žabljačkog ustava” i stvorena Vojska Jugoslavije, koja će, po generalu Dušanu Dozetu (iz rukovodstva SPS), biti “kvalitetno potpuno drugačija”. Istog dana, odbijen je Karingtonov plan o savezu suverenih jugoslovenskih država-republika. To je značilo i nastavak rata u BiH i Hrvatskoj – strašnijeg od onog koji se vodio do tada. To je sada rat SRJ, na čijem čelu je Dobrica Ćosić sa tri srpske vojske pod Generalštabom Vojske Jugoslavije (načelnici su generali Blagoje Adžić, Života Panić i Momčilo Perišić). A u stvarnosti, iza toga odavno stoji S. Milošević, što je jedinstven primjer u istoriji i praksi federalizma. Da li ovo znači da bi S. Milošević mogao postati i formalno predsjednik SRJ i komandant njene vojske, bez Ćosićeve i Lilićeve protokolarne uloge – vidjeće se.

– Za predsjednika Savezne Republike Jugoslavije izabran je Dobrica Ćosić. Tada je iz aktuelnog vrha Srbije objavljeno: “Srbi ga poznaju i obožavaju, jer je slavan pisac i veliki inteklektualni autoritet” a nešto kasnije kada je Dobrica pokušao rušiti Miloševića potpisao je svoju političku smrtnu osudu. Naredbu za likvidaciju “srpskog Tolstoja” Slobodan Milošević povjerio je Vojislavu Šešelju, narodnom poslaniku i četničkom vojvodi kojeg je Dobrica Ćosić svojevremeno izdašno pomagao.

– Od januara do maja 1992. penzionisano je po raznim osnovima 58 generala, a prije toga otišli su Slovenci, Hrvati i Muslimani. Za prvo penzionisanje Borisav Jović piše da je ono usaglašeno sa vojnim rukovodstvom, za drugo kaže da je spiskove pravio Branko Kostić, a Veljko Kadijević ih je korigovao i složio se. S. Milošević je jedino brinuo što je penzionisan ministar odbrane Srbije M. Negovanović. Jedan od tada penzionisanih komandanata jednog od važnih sektora, rekao je: “Tek koncem 1991. sam shvatio da je ovo ničiji rat i da Kadijević nije usvojio moj predlog o rasformiranju paravojnih snaga”.

– Od aprila do oktobra 1992, u punom jeku su srpsko – bošnjački rat i srpsko – hrvatski rat u BiH. U Hrvatskoj u ovom periodu najznačajnije su operacije “Čagalj” i “Tigar” – borbe oko Neretve i Dubrovnika.

– 1. maja je Deklaracija KEBS-a kojom se rat u BiH ocjenjuje kao agresija.

– 2. maja zarobljen je Alija Izetbegović, Komanda SA napustila Sarajevo, a 3. maja Sarajevo je u obruču.

– 5. maja je povlačenje JNA iz BiH sa rokom od 15 dana.

– 6. maja prvi razgovori Karadžić – Boban u Gracu (Austrija).

– 7. maja Sabor Hrvatske objavio da je u ratu u toj republici poginulo 5.000, nestalo 6.000, 3100 zarobljeno i ranjeno 20.000 ljudi.

– 8. maja ostavka NGŠ VJ generala Blagoja Adžića (rođen u BiH) i postavljanje Živote Panića (rođen u Srbiji). Na čelu odbrane su Srbijanci oba Panića – Milan Panić – ministar odbrane i Života Panić – načelnik GŠ.

– 10 maja Krizni štab BiH je objavio da je za 44 dana rata poginulo 1.320 ljudi, ranjeno 6.700, nestalo 1.900, a 350.000 izbjeglo van republike, a 320.000 unutar republike.

– 12. maja u Banja Luci izabrano Predsjedništvo Srpske Republike BiH, formirana srpska vojska sa g. Mladićem na čelu.

– 15. maja u Tuzli poginulo 49 pripadnika JNA.

– 30. maja je krvava eliminacija muslimanskog stanovništva iz Prijedora i okoline.

– 6. juna – saopštenje da JNA nije više u BiH – to je i svojevrsni manevar da bi se svijet “ubjedio” da SRJ nije više uključena u rat u BiH. Oko 50 % ljudstva i oružja ostalo je u BiH, a general R. Mladić je u dnevnom kontaktu sa Beogradom i VJ.

– 7. juna artiljerijski napad na Tuzlu.

– 3. jula proglašena je “Herceg-Bosna”

– 4. jula Badinterova komisija saopštava: “SFRJ više ne postoji”.

– 5. jula srpska ofanziva u Posavini i sjevernoj Bosni.

– 14. jula premijer Milan Panić postaje i ministar odbrane.

– Jula D. Ćosić i M. Panić traže uklanjanje S. Miloševića. To je B. Joviću saopštio Dobrica Ćosić rekavši. “Slobodan Milošević mora da ide sa funkcije, jer je to interes Srbije i srpskog naroda” (B. Jović, n.d).

– 17. jula premijer SRJ počeo svoju mirovnu misiju, najprije u Sarajevu.

– 12. avgusta “Helsinki Voč” predložio istragu protiv B. Adžića, D. Bokana, M. Jovića, R. Karadžića, S. Miloševića, R. Mladića, Ž. Panića, Ž. Ražnatovića i V. Šešelja.

– Od 26 - 28. avgusta je međunarodna konferencija (400 delegata). Srbija je osuđena kao glavni krivac za rat u BiH. Umjesto lorda Karingtona dolazi lord Oven.

– Obnovljeni sukobi u BiH kod Bosanskog Broda, Doboja, Maglaja i Gradačca, na Tjentištu i Milićima.

– 30. septembra je u Ženevi Deklaracija o saradnji (Dobrica Ćosić i Franjo Tuđman) i uspostava diplomatskih odnosa.

– Oktobra 1992. rat između Muslimana i Hrvata i između Muslimana u Cazinskoj krajini. Ovaj rat traje do oktobra 1993, odnosno do 1995. Franjo Tuđman u hrvatsko-muslimanskom ratu “vidi rat između islamskog i kršćanskog naroda”.

– 9. oktobra je palo Jajce – dosta porušeno i egzodus oko 40.000 Muslimana i Hrvata.

– 29. oktobra generali J. Bobetko i P. Strugar na brodu “Avenger” potpisali sporazum o povlačenju vojske SRJ iz Konavlja.

– Oktobra srpska policija je preuzela federalno ministarstvo unutrašnjih poslova. To je uradio (predao) Pavle Bulatović koji je kasnije postao ministar odbrane, poslije pučem skinutog, a prije toga uvezenog i uz saglasnost Slobodana Miloševića, Amerikanca srpskog porijekla, Milana Panića.

– Medicinski centar u Sarajevu iznio podatke: da je u ratu u BiH poginulo 14.364 ljudi (1.447 djece). Kao nestali vodi se 57.000, od čega 8.550 djece.

– Oktobra Međunarodni crveni krst objavio postojanje 52 logora u BiH (24 srpska, 19 muslimanskih i 9 hrvatskih).

– Novembra je odluka o zabrani letova nad BiH i kontrola Jadrana i Dunava.

– Novembra i decembra, a poslije susreta D. Ćosića i Tuđmana povukli se od Dubrovnika i sa otoka Vis i Lastovo. UNPROFOR je na Prevlaci.

– Decembra je upućivanje snaga UN u Makedoniju i rezolucija da se zatvore svi logori u BiH – odluka o logorima kasnila je najmanje godinu i po.

– U Srbiji velika aktivnost za smjenu D. Ćosića i M. Panića. VJ podržava tu akciju.

1993. GODINA


Rat u Bosni i Hercegovini se “žestoko” nastavlja. Hrvatska vojska narasla na preko 200.000 prema 50.000 vojske Republike Srpske Krajine – na frontu od oko 700 km.

– 2. januara Vens-Ovenov mirovni plan kojeg odbijaju Srbi.

– 3. januara sastanak u Ženevi – tri zaraćene strane. Prisutni D. Ćosić, F. Tuđman, R. Karadžić, M. Boban i A. Izetbegović.

– Januara operacija Maslenica tj. borbe oko Zadra. Hrvatska vojska zauzela Maslenički most, Peruću i Aerodrom Zemunik i tako je spojena sjeverna Hrvatska sa Dalmacijom. Borbe oko Travnika i Gornjeg Vakufa.

– 6. januara M. Panić “ambasador mira”.

– 18. februara pronađene masovne grobnice oko Zvornika.

– 22. februara uspostava međunarodnog Haškog suda.

– Opšta mobilizacija obveznika RSK na području SRJ

– 22. februara naređeno je da se Arkan povuče iz RSK.

– 3. marta A. Izetbegović potpisao tzv. vojni dio sporazuma o BiH.

– 25. marta višemjesečni pregovori o sudbini BiH završeni neuspjehom. R. Karadžić odbio da potpiše mirovni plan.

– 28. marta sporazum između Hrvatske i BiH o oružanim snagama BiH (HVO i Armija BiH).

– Otmica 47 muslimana na granici Srbije i BiH (Štrpci).

– U BiH je otkriveno 55 logora.

– 6. aprila prekinuti razgovori trojice komandanata u BiH

– 12. aprila otpočelo patroliranje nad vazdušnim prostorom BiH.

– 14. aprila HVO je “etnički očistila” Ahmiće i Lašvansku dolinu.

– 17. aprila primirje u zoni Srebrenice, ali zakratko.

– 23. aprila Skupština RS u Novom gradu odbila Vens-Ovenov plan, da bi ga definitivno odbili 26. aprila. Odbijanje tog plana izazvalo je burna reagovanja u zemlji i svijetu i pooštren režim sankcija.

– U aprilu 1993. na teritoriji bivše SFRJ ima više od 26.000 vojnika UNPROFOR-a, od čega oko 500 Amerikanaca. Glavne snage su u Hrvatskoj i BiH.

U Hrvatskoj su: glavna komanda u Zagrebu, na tzv. sektoru “Zapad” (Daruvar) su četiri bataljona, na sektoru “Krajina-sever” (Topusko) su tri bataljona, na tzv. sektoru “Krajina-jug” (Knin) su četiri bataljona, a na sektoru “Istok” (Erdut) nalaze se dva bataljona, - ukupno trinaest bataljona pripadnika stranih trupa.

U Bosni su: komanda za BiH u Kiseljaku, bataljon Francuza u Velikoj Kladuši, bataljon Britanaca u Visokom, bataljon Španaca u Pločama i Mostaru, tri bataljona u Sarajevu (Ukrajinci, Egipćani i Francuzi).

U Makedoniji je Nordijski bataljon sastavljen od Šveđana, Norvežana i Finaca. U Crnoj Gori na Prevlaci su posmatrači.

U Srbiji je dio komande UNPROFOR-a, francuski pozadinski bataljon i patrole na Dunavu. Pomorska blokada je na Jadranu. Pokriveni su svi aerodromi – posmatračima i vazduhoplovnim snagama nosača aviona i baza NATO u Italiji.

Tzv. “ružičaste zone” se nalaze na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji. Karakteristike ovog rasporeda su: ukupno najviše snaga u Bosni, a u Hrvatskoj najviše iz nesvrstanih zemalja. U Bosni su snage iz Zapadne Evrope i Kanade. Rusi su na granici prema Srbiji, a Skadinavci u Makedoniji. Najmanje je Amerikanaca. Nema Italijana i Njemaca. Najmanje snage su oko Drine i prema Crnoj Gori. Rasplamsavanjem rata i naročito poslije Dejtona, dolazi IFOR sa duplo većim snagama, u kojima su i brojni pripadnici američke vojske.

– 6. maja 1993. Sarajevo, Tuzla, Goražde, Žepa, Srebrenica i Bihać sigurnosne zone.

– 18. maja 1993. V. Kadijević, na suđenju generalu Trifunoviću, izjavljuje: “Sprečavanje međunacionalnih sukoba značilo je zapravo oslobađanje srpskih krajeva u Hrvatskoj, zatim izvlačenje JNA na granice buduće države.” Istog dana je izjavio: “Da nije potpisan Vensov plan, išli bismo i u Zagreb.”

– Juna 1993. je izašla knjiga V. Kadijevića “Moje viđenje raspada – vojska bez države”, u izdanju “Politike”. Interesantno je da nije objavljena u izdanju Vojno-izdavačkog zavoda. To je prva oficijelna analiza djela rata od strane jednog visokog vojnog rukovodioca, sada već penzionisanog načelnika Štaba Vrhovne komande.

– Juna NATO ovladao vazdušnim prostorom iznad Hrvatske i BiH.

– 1. juna D. Ćosić razrešen dužnosti predsjednika SRJ (75 za 34 protiv).

– 4. juna odluka da 5.000 novih pripadnika UNPROFOR-a štite 6 “zona bezbjednosti” (Sarajevo, Tuzlu, Bihać, Goražde, Žepu i Srebrenicu).

– 11. juna u Atini zasjedanje NATO (16 zemalja NATO i 22 istočne zemlje) i odluka da NATO obezbjedi vazdušnu zaštitu snagama UNPROFOR-a na poziv UN: Apel Srbima, Hrvatima i Muslimanima da okončaju rat u BiH

– 19. juna kontrola Dunava sa 180 policajaca.

– 23. juna završen drugi krug pregovora za zaustavljanje rata u BiH.

– 24. juna predsjednik Slovenije M. Kučan optužio Srbe za “genocid u Bosni, da se rat vodi iz Beograda i u posljednje vrjeme iz Zagreba”

– U ljeto 1993. je sastanak u Ženevi o trojnoj podjeli BiH, svađa oko granica i distanciranje od Vens-Ovenovog plana. Srbi idu na Igman. Zapad preti vazdušnim udarima. F. Abdić proglašava AP Zapadna Bosna. Rat između Muslimana u Cazinskoj krajini.

– 3. jula otkazano gostoprimstvo posmatračkoj misiji KEBS-a za Kosovo, Sandžak i Vojvodinu. Patrijarh Pavle prvi put u RS. Porušene su džamije u Banja Luci.

– 9. jula S. Ogata, visoki komesar za izbjeglice upozorava: “da se 300.000 ljudi u Sarajevu nalazi na ivici katastrofe”, optužujući bosanske Srbe.

– 16. jula u Erdutu sporazum između Hrvatske i RSK da se do 31. jula povuku hrvatske trupe iz zauzetih prostora (Kotari, Zemunik, Peruća i Miljevački plato) u zamjenu za otvaranje Masleničkog mosta i aerodroma Zadar i da taj prostor kontrolira UNPROFOR

– 26. jula u Sarajevu Srbi tukli bazu UNPROFOR-a – Francuze.

– 30. jula u Ženevi postignut sporazum o ustavnom uređenju BiH kao saveza RS, Herceg-Bosne i Republike Bosne, a 31 jula počeli razgovori o mapama.

– 31. jula Erdutski sporazum. Zapadna Hercegovina pripojena Hrvatskoj, a srednja BiH etnički čistoj državi Bošnjaka.

– 1. avgusta palo Bugojno – 3.000 izbjeglica.

– 3. avgusta razrada “planova za vazdušne udare”, koje je 7. avgusta usvojio Vojni komitet NATO (koncentracija oko 200 lovaca-bombardera).

– Do 1. avgusta poginulo 54, a ranjeno 502 pripadnika UN u BiH.

– 11. avgusta R. Mladić, R. Delić i M. Petković potpisali vojni sporazum o miru u BiH.

– 14. avgusta srpske snage se povukle sa Igmana i Bjelašnice.

– 18. avgusta u Ženevi postignut sporazum o Sarajevu kao eksteritorijalnom, demilitarizovanom gradu. Prva vojna vežba NATO iznad Bihaća.

– Avgusta (23. i 25.) Vrhovni savjet (nema više Vrhovne komande ni njenog štaba), kojeg čine predsjednik SRJ, predsjednici Srbije i Crne Gore, načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije i ministar odbrane – tri Srbina i dva Crnogorca – četiri civila i jedan vojnik, donosi odluku o penzionisanju još 42 generala – ratnika, među kojima su i načelnik Generalštaba Ž. Panić, njegov zamjenik D. Simonović, komandant RV i PVO B. Stevanović, komandant 2. armije P. Strugar, komandant 1. armije V. Stojanović i načelnik Centra visokih vojnih škola N. Uzelac.

– Novi načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije, general-pukovnik Momčilo Perišić, bivši komandant 3. armije je tom prilikom izjavio da je penzionisanje normalno i zbog podmlađivanja, da je povezano sa tranformacijom VJ. Zahvalio se Ž. Paniću i obećao da će “nastaviti ono što je on započeo”. List Vojske Jugoslavije (“Vojska”, 2. septembra 1993), je povodom dolaska novog načelnika Generalštaba objavio njegovu izjavu: “JNA je do sada uspela ostvariti mnoge istorijske uloge – zaštitila je prostor i narod, osposobila taj narod i u Republici Srpskoj i u Republici Srpskoj Krajini, da se bore protiv Hrvata i Muslimana, a rekao bih, i protiv celog sveta… Zahvaljujući tome što je pripremila narod za borbu, taj se narod herojski borio i uspio da ostvari svoje ciljeve.” U istom broju “Vojske” Perišić pominje “gerijatrijsko rukovodstvo Armije, koje svojevremeno nije razumelo ni svoju ulogu u državi, ni nadležnost države povodom odbrane zemlje, ni suštinu debakla u Sloveniji, ni katastrofalnu razliku između uspešnog politiziranja i neuspešnog ratovanja”.

– U septembru je vojno “nagrizanje” Krajine – likvidacija tzv. “Medačkog džepa” u Lici, sa totalnim paljenjem i genocidom nad stanovništvom više srpskih sela. Operacija “Spržena zemlja”. Ubijeno 86 Srba, a tri sela spaljena do temelja. Spaljeno je 160 kuća i 190 staja.

– 1. septembra borbe između Hrvata i Muslimana u G. Vakufu i Mostaru.

– 11. septembra kao odgovor za Medak, granatiran Karlovac (7 mrtvih i 20 ranjenih), Jastrebarsko, Sisak i Zagreb (“luna” 17).

– 21. septembra se sastali na britanskom brodu “Invincible” – S. Milošević, M. Bulatović i F. Tuđman.

– 3. oktobra počele borbe i prve žrtve između V korpusa Armije BiH i pristalica F. Abdića.

– UNPROFOR (6. oktobra) podjeljen na UNPROFOR iz Hrvatske, BiH i Makedonije. Uvedene tzv. “ljubičaste zone”.

– 22. oktobra, na poziv S. Miloševića, R. Karadžić i F. Avdić potpisali Deklaraciju o trajnom miru.

– 2. novembra nova inicijativa o sporazumu sa Srbima u Hrvatskoj – nudi se lokalna i kulturna autonomija sa policijom u Kninu i Glini.

– 3. novembra muslimanske snage zauzele Vareš. Izbjeglo 15.000 Hrvata. Osnovana Stranka srpskog jedinstva čiji je predsjednik Ž. Ražnatović - Arkan.

– 9. novembra sa brda Čekrk iz tenka HVO srušen stari most u Mostaru: hrvatski zločin nad spomenikom kulture.

– 29. novembra u Ženevi obnovljeni pregovori o BiH.

– 16. decembra priznata Makedonija.

– 28. decembra Vojska Jugoslavije izabrala kao svoj praznik 16. jun kada je 1876. u Veneciji sklopljen vojni savez između Srbije i Crne Gore.

– Armija Republike BiH oformila je pet korpusa (Sarajevski, Mostarski, Tuzlanski, Srednjebosanski i Bihaćki).

– Rat u BiH i Hrvatskoj ne prestaje, SRJ je u ratu, a vode ga novopostavljeni i mladi generali na svim stranama, koji su nekada sjedili u istim vojnim akademijama i u istim štabovima JNA. Većina su bili članovi nekadašnjeg SKJ, a sada su na čelu više suprotstavljenih nacionalnih armija. Najveći broj njih su artiljerci i tenkisti. Mnoge sam poznavao kad su bili kapetani, majori i potpukovnici 1984-85, a u ovom besmislenom ratu postali su generali.

Gospodo generali, na početku rata 1990. i 1991. većina to niste bili, ali ste učestvovali u ratu i u njemu napredovali, vjerovatno brže nego što ste se nadali. Iako tada niste bili na čelu JNA i u višim komandama, položili ste zakletvu i SFRJ i JNA. Zato snosite pred istorijom i narodima dio odgovornosti za dezintegraciju zemlje i Armije. Brzo ste se presvukli, zamjenili simbole, stavili se u službu etnonacionalističkih ideologija i slijepo slušali aktuelna politička rukovodstva – glavne krivce za krvavu tragediju.


Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com






1994.GODINA

Ratovi u BiH se nastavljaju. Hrvatska, koristeći ranije parcijalne vojne uspjehe i slabosti Republike Srpke Krajine, uz pomoć dogovora Tuđmana i Miloševića i Amerikanaca, priprema obračun sa Srbima u zapadnoj Slavoniji, Baniji, Kordunu, Lici i sjevernoj Dalmaciji.

– 4. januara u Beču počeli pregovori bosanskih Hrvata i Muslimana o podjeli BiH. Hrvatski ministar na Palama, a Krajišnik u podjeljenom Mostaru.

– 10. januara saglasnost NATO-u da se izvedu napadi iz vazduha kako bi se spriječilo gušenje Sarajeva.

– 5. februara masakr na pijaci Markale (69 mrtvih i oko 200 ranjenih). Svi demantuju odgovornost za “najefikasniji pogodak”, od preko pola miliona granata sručenih na Sarajevo za 23 mjeseca.

– Avioni NATO patroliraju iznad BiH i djela Hrvatske.

– Borbe u centralnoj Bosni između Muslimana i Hrvata i kod Olova između Srba i Muslimana.

– Velika diplomatska aktivnost. Oven, Rouz, Stoltenberg, Verner, Kozirjev, Ćurkin s jedne i Karadžić, Izetbegović, Mladić s druge strane. Ruski bataljon na Palama. Skidanje opsade Sarajeva i topovi su privremeno zaćutali.

– Vojska Republike Srpske proglasila opštu mobilizaciju.

– Postignut je Vašingtonski sporazum u situaciji kada Srbi drže 70% teritorija BiH, kada je u BiH 30.000 hrvatskih vojnika, kada je proglašena Muslimansko-hrvatska federacija i tako velik deo muslimanskih snaga oslobođen za borbu protiv Mladićeve vojske.

– Počelo je povlačenje i predaja teškog naoružanja u okolini Sarajeva (bosanski Srbi predali 225 a Muslimani 43 topa).

– Komandanta glavnog štaba RSK generala Novakovića zamjenio general Čeleketić.

– Martić i Abdić u Beogradu potpisali Sporazum o miru na linijama dodira. Posredovao Slobodan Milošević.

– 28. februara kod Banja Luke američki F-16 oborili 4 aviona “Galeb”.

– Marta mirovne snage preuzele tuzlanski aerodrom; znatno pojačane snage UN u BiH.

– 22 - 29. marta pregovori i parafiran Ugovor o razgraničenju vojnih snaga u Hrvatskoj na 6 od 35 sektora.

– Slovenačka vlada smjenila ministra odbrane Janeza Janšu, koji od tada postaje najekstremniji opozicionar.

– Marta počinje najavljena muslimanska proljećna ofanziva.

– U aprilu velike borbe na istočno-bosanskom trouglu Čajniče-Foča-Goražde. Ofanziva Muslimana u cjeloj BiH i napadi hrvatske vojske u Posavini.

– Evakuacija teškog naoružanja u dubinu 10-20 km duž linija dodira na 1600 km dugom frontu krajiško-hrvatskom.

– Kontraofanziva srpskih snaga i bombardovanje srpskih položaja oko Goražda. U Goraždu poginulo više od 700, a ranjeno 2.000 ljudi.

– Posebno je žestoka bitka za Goražde – “bezbjedosnu” zonu strategijski značajnu na Drini gdje se presjeca put koji vodi ka Crnoj Gori i istočnoj Hercegovini. Tri opkoljene enklave Goražde, Srebrenica i Žepa su se uspješno branile tokom rata.

– Reakcija NATO vazdušnim udarima ali bez većih efekata. Oko 388 talaca pripadnika UN. Butros Gali traži upotrebu vazdušnih snaga NATO. Oklijevanje Akašija i pocjepanost u NATO-savezu. Pogoršanje odnosa između Miloševića i Karadžića. Goražde se održalo kao jedino mjesto na Drini.

– Helsinški odbor javio da je od 1991. do maja 1994. oko 40.000 Mađara napustilo Vojvodinu.

– Uspješna muslimanska ofanziva na Vlašić, Kupres, Ozren i Doboj.

– Juna-avgusta dolazi do raskola među Srbima, tj. godinu dana poslije Karadžićevog odbijanja mirovnog plana. Izjava Lilića: “Deset miliona građana Jugoslavije ne mogu biti taoci nijednog lidera sa teritorije Jugoslavije, ni Republike Srpske, niti Republike Srpske Krajine.” Optužba Karadžića za 19 Muslimana u Štrpcima. Kontakt-grupa nudi 51% teritorije sa Sarajevom – federaciji, a 49% Srbima (koji ovim gube 21% od onoga što su zauzeli).

– Karadžić odbacuje mape, a Milošević je uz Kontakt-grupu. Sastanak u Dobanovcima. Karadžić se opet ne slaže i u Ženevi izjavljuje: ”Plan je katastrofalan.” Rusi su angažovani da i preko generala Gračova ubjede Pale. Paljanska skupština po treći put (3. avgusta) odbija mirovni plan, a 4. avgusta je blokada Karadžića. Posmatrači duž granica Srbija-Crna Gora sa BiH. Za takav potez skinut je dio sankcija prema Srbiji. Raskol među Srbima se nastavlja.

– Fikret Abdić proglašava AP Zapadna Bosna. Rat između Muslimana u Cazinskoj Krajini.

– NATO snage su izvršile preko 3.400 letova sa 750 napada na oko 60 ciljeva.

– 8. juna okončani u Ženevi pregovori o BiH.

– I pored toga nastavljene borbe u tzv. “Bihaćkom džepu” i etničko čišćenje oko 50.000 Muslimana i 37.000 Hrvata u Bosanskoj Krajini.

– “Indipendent” objavio da su u Hrvatskoj srušene 33 katoličke crkve, Srbi prijavili rušenje 243 religijska objekta, a u BiH je srušeno 900 džamija i 550 oštećeno.

– 4. jula sporazum da je završen rat između Muslimana i Hrvata u BiH. Međutim u Bihaću i Cazinskoj krajini su nastavljene borbe.

– Od 1994. u Hrvatskoj boravi američki general R. B. Griffits.

– Ocjenjuje se da avgusta 1994. armija BiH broji 110.000, bosanski Srbi 80.000, bosanski Hrvati 45.000, hrvatska vojska 100.000 i Srbi iz Krajine 50.000. Ili ukupno odnos je 255.000 : 130.000 u korist Hrvata i Muslimana.

– 5. korpus armije BiH zauzeo Veliku Kladušu iz koje je u Hrvatsku izbjeglo preko 20.000 Muslimana.

– Avgusta A. Izetbegović sarajevskom “Oslobođenju” daje intervju da su na putu da formiraju vojsku od 200.000 ljudi.

– Septembra Komesarijat za izbjeglice UN (Rod Redmond) iznosi sljedeće podatke: 955.400 stanovnika BiH je moralo da napusti svoje domove. Na teritorijama pod srpskom kontrolom od 837.000 Muslimana i Hrvata ostalo je samo 80.000. Najveće etničko čišćenje u Bijeljini i regionu Banja Luke. Na teritoriji federacije od 235.000 Srba, sada ih ima 49.000. Najveće etničko čišćenje Srba je zapadna Hercegovina, gdje je ostalo samo 5.000.

– Oktobra 1994. ofanziva V korpusa armije BiH u regionu Bihaća i to je (po generalu Rouzu) promjena “strateške ravnoteže na štetu vojske bosanskih Srba.”

– Novembra 1994. pala je u ruke muslimanskih i hrvatskih snaga kupreška visoravan i sam grad Kupres. To je početak operacije “Maestral” (odsjecanje Knina uzimanjem Dinare i Bosanskog Grahova). Kupres napustilo 2.500 Srba.

– Na Igmanu zaustavljena muslimanska ofanziva.

– R. Karadžić nagovijestio zavođenje ratnog stanja rekavši “Rat se mora završiti! Ući ćemo u odlučujuću bitku protiv neprijatelja kojeg ćemo poraziti vojnički, iako to do sada nismo želeli.” Kakva samouvjerenost?

– “Špigl” ocjenjuje da je “armija BiH u strateškoj prednosti. Ona ima 120.000 boraca, a Srbi 80.000, od kojih 2/3 nije spremno da stavlja živote na kocku “zbog ideje o velikosrpskom carstvu”

– Srbi izvršili napad napad na Bihać – sa Udbine.

– 17. novembra u Sarajevu je raketirana zgrada Predsjedništva BiH.

– 21. novembra avijacija NATO sa 39 bombardera napala aerodrom Udbinu po odobrenju generalnog sekretara UN Butrosa Galija. Najveća avio-akcija NATO-a od formiranja. Istovremeno su izvedena dva napada na srpske položaje u reonu Bihaća.

– 30. novembra R. Karadžić nije došao u Sarajevo na kontakt sa B. Galijem.

– U Zagrebu i Kninu – decembra potpisan sporazum o ekonomskoj saradnji Republike Hrvatske i RSK.

– Smanjenje tenzije u istočnoj Slavoniji.

– Napad hrvatskih snaga prema Grahovu i Glamoču se nastavlja.

– 19. decembra Karter u BiH (devet sati razgovora sa Karadžićem). S. Milošević izrazio podršku njegovim naporima.

– Vojni sud u Beogradu osudio generala Trifunovića i grupu oficira na 11 godina zatvora. Javnost se pita, a gdje su glavni krivci, pretpostavljeni generalu Trifunoviću.

– 31. decembra bosanski Srbi na Palama i Muslimani u Sarajevu potpisali sporazum o prekidu neprijateljstava. Poslije toga borbe su nastavljene i 1995. godine.


1995. GODINA


Rascjep među Srbima i stvaranje jakih hrvatskih i bosanskih oružanih snaga doveli su ove godine do najvećeg preokreta u petogodišnjim ratovima. Srbi naglo gube. Više teritorija prešlo je iz jednih u druge ruke nego u bilo kojem ranijem periodu. Amerikanci, naročito poslije tragične Srebrenice, preuzimaju glavnu ulogu – prekretnica u američkoj politici prema ratovima u Jugoslaviji.

– Krajem 1994. i početkom 1995. izvodi se operacija “Maestral” – na Glamoč, Grahovo i Dinaru radi odsjecanja Knina. To je uvod u plan “Bljesak” i “Oluju” maja i avgusta 1995.

– Januara članovi Kontakt-grupe su u Beogradu, na Palama, u Sarajevu i Zagrebu radi ubrzanja mirovnog procesa. Prekid rada Kontakt-grupe, jer bosanski Srbi odbijaju da prihvate mirovni plan. Početkom godine sukobi u BiH ne prestaju uprkos četvoromjesečnom primirju.

– Nacrt plana “Z 4” – pod nazivom “Nacrt sporazuma o Krajini, Slavoniji, južnoj Baranji i zapadnom Sremu”, predviđa autonomnu oblast Srpska Krajina. RSK odbija Plan koji joj nudi vladu, policijske snage, novac, porez, ćirilicu i javne službe, tj. sve osim spoljnih poslova, odbrane i državljanstva.

– Reakcije zapada od masleničke i drugih ograničenih operacija u Hrvatskoj do 1995. bile su slabe.

– 16. februara dogovor između Martića i Karadžića (na Oštrelju) o zajedničkim vojnim akcijama.

– 18. februara i hrvatska vlada odbija Plan “Z 4”.

– 5. marta ministar odbrane Hrvatske Gojko Šušak tvrdi da je hrvatska vojska dovoljno snažna da slomi otpor Srba prije nego što Vojska Jugoslavije pritekne u pomoć. Hrvatska i Federacija BiH osnovale su zajedničku vojnu komandu na čijem čelu je general zbora Janko Bobetko. To su pripreme za “Bljesak” i “Oluju”.

– Prekid četvoromesečnog primirja i velike borbe istočno od Tuzle i oko Vlašića. Egzodus preko 4.000 Srba.

– U proleće 1995. predstavnica Srpskog građanskog vjeća iz Tuzle Nada Mladina iznijela je podatke o bilansu rata u BiH: “Ubijeno je preko 200.000 ljudi, 17.000 nestalih civila, srušeno je 1.200 džamija, 171 katolička i 10 pravoslavnih crkava. Ranjeno je oko 34.000 djece, od toga 15.000 u Sarajevu. 65.000 djece je u izbjeglištvu, a protjerano je iz svojih domova preko 2.000.000 ljudi”.

– 31. marta uveden je UNPREDEP u Makedoniji, a UNPROFOR u Hrvatskoj preimenovan je u UNCRO.

– 9. aprila Srbi ponovo granatirali Sarajevo, a 14. aprila Skupština Republike Srpske u Sanskom Mostu saslušava kritički osvrt generala R. Mladića na aktivnost političkog vrha Republike Srpske. Ali, ovo nije razlaz Mladića i Karadžića.

– Do aprila 1995. mirovne snage UN izgubile su 156 pripadnika. Najviše je poginulo Francuza – 57. U bivšoj Jugoslaviji aprila 1995. nalazi se 43.990 pripadnika stranih trupa od čega 23.600 u BiH.

– U aprilu su borbe oko Brčkog, a Butros Gali preti da će povući snage iz BiH.

– 24. aprila Haški sud pokreće istragu protiv Radovana Karažića, Ratka Mladića i učesnika u čišćenju Lašvanske doline 1992.

– Patrijarh Pavle je na Palama gdje drži liturgiju, rekavši: “da odgovornosti treba utvrđivati posle rata”. Zar ovo nije podrška Karadžiću, a kontra Haškom sudu?

– Maja 1995. krajiški Srbi su neposredno pred katastrofom, a napad “orkanima” na Zagreb (7 mrtvih i 40 ranjenih) ubrzava ovaj proces.

– 1. maja 1995. je operacija “Bljesak” – napad na zapadnu Slavoniju iz Novske, Pakraca i Nove Gradiške. Oko 5.000 Srba krenulo je u Bosnu zajedno sa djelom jedinica 18. korpusa. U štampi piše da je poginulo oko 400 a da se predalo oko 700 Srba. 22. maja 6 projektila pada ponovo na Zagreb kao odgovor na “Bljesak”. Izvršen je još jedan napad i po pisanju štampe u ta dva napada poginulo je 5 a ranjeno oko 60 ljudi.

– Smanjene su teritorijalne ambicije Srbije, a sva obećanja od 1991. i 1992. godine da će najprije JNA a poslije i Vojska Jugoslavije braniti Krajinu nisu ispunjena. Ni u “Bljesku” ni u “Oluji” Beograd i Pale nisu preduzeli ništa. Obe ove operacije nisu imale samo vojni cilj nego i prvenstveno čišćenje Krajine od Srba a i planirane su na pretpostavci da Srbi van Krajine neće reagirati. Za Slobodana Miloševića sankcije su bile jedino i centralno pitanje.

– Zagrebačka “Panorama” objavljuje podatke o snagama Republike Hrvatske i RSK. Hrvatska ima 114.000 aktivnih, 490.000 rezervnih i 38.000 policijskih snaga, tj. ukupno oko 650.000. RSK ima 38.000 aktivnih, 15.500 rezervnih i 4.100 policijskih snaga, tj. ukupno oko 57.000.

– U maju je novo aktiviranje srpske dobrovoljačke garde pod komandom Arkana i četnika Vojislava Šešelja, koji su autobusima prebacivani u Republiku Srpska Krajina.

– Granatiranje Sarajeva ne prestaje.

– 16. maja komandant vojske RSK general Čeleketić (ranije komandant 18. korpusa) podnosi ostavku, a imenuje se novi komandant general Mile Mrkšić, zamjenik načelnika generalštaba Vojske Jugoslavije.

– U toku maja su borbe oko Sarajeva i bombardovanje srpskih objekata oko Pala. Na ovo Srbi reaguju granatiranjem šest zona: Tuzla, Goražde, Srebrenica, Žepa i Sarajevo. U Tuzli je poginulo 70, a ranjeno oko 150 ljudi. Srbi počinju hvatati taoce, a OUN reaguje bombardovanjem Pala.

– 26. maja Sabor SPC apeluje da se ne priznaju države Hrvatska i BiH.

– Koncem maja Srbi kao taoce drže 388 vojnika i 32 posmatrača iz OUN. U Jadran stiže 2.000 specijalaca američke pješadije. Ofanziva Muslimana na Ozren. Izbjeglo preko 4.000 Srba. Borbe na cesti Sarajevo-Foča.

– Početkom juna prebačeno je u Bosnu preko Splita oko 10.000 vojnika OUN.

– 6. juna hrvatske snage zauzele su Šator i artiljerijom pokrivaju Glamoč, Drvar i Grahovo.

– Fondacija Borisa Vukobrata u Parizu objavljuje da je poginulo preko 150.000, ranjeno 350.000 i raseljeno oko 2.500.000 ljudi.

– Borbe oko Sarajeva, Goražda i Doboja. Priprema muslimanskih snaga da deblokiraju Sarajevo i akcije na Majevici.

– 20. juna poziv svim obveznicima koji žive u SRJ da se do 5. jula jave u svoje jedinice pod pretnjom krivičnog postupka.

– Borbe u Cazinskoj krajini se nastavljaju.

– 12. jula pala je Srebrenica. «Plavi šlemovi» predali su generalu Mladiću oko 37 hiljada stanovnika, a o sudbini još oko deset hiljada mladića i muškaraca ništa se ne zna. Zapravo, pod formulacijom «nestali», krilo se ono najgore. Fotografije generala Mladića i pukovnika Karamana, komandanta “plavih šlemova”, kako jedan drugome nazdravljaju, obišla je svijet. “Drinski vukovi” su poslije Srebrenice zauzeli i Žepu. Srebrenica i Žepa, iako “bezbjednosne zone”, najcrnje su tačke Srba i međunarodne zajednice.

– 21. jula Tuđman je obavijestio američkog ambasadora P. Galbrajta da 1. avgusta ide u ofanzivu. Stejt department preporučuje da američka strana ne preduzima ništa. Zapad je tako praktično dozvolio Tuđmanu da operacijama “Bljesak”i “Oluja” preseli “humano” preko 300.000 Srba iz Krajine.

– Jula je Slobodan Milošević u Trepči (“Kosovo te voli”) gdje izjavljuje: “Kosovo će postati područje međusobnog razumevanja i zajedničkog života”. A šta se dogodilo u 1998? Pravi rat na Kosovu na teritoriji Republike Srbije i SRJ.

– Novi načelnik generalštaba u Hrvatskoj (umjesto Janka Bobetka) Zvonimir Červenko je izjavio: “Hrvatska će ratovati i postoje ratni planovi slični operaciji ‘Bljesak’”. Nagovijestio je “Oluju”.

– 16. jula je sukob na liniji razdvajanja kod Osijeka. U toku je upotreba snaga SFOR-a za brza dejstva, naročito oko Sarajeva.

– 26. jula u Kladuši je proglašena Republika Zapadna Bosna, nastala od AP Zapadne Bosne.

– 28. jula pali su Grahovo i Glamoč. 5.000 izbjeglica kreće ka Drvaru. U Republici SK proglašeno je ratno stanje.

– 30. jula su žestoke borbe oko Bihaća, a vojnici RSK su se povukli iz bihaćke enklave. Patrijarh Pavle je u Glini i Kninu a hercegovački korpus tuče plaže oko Dubrovnika.

– Glavni štab Vojske Republike Srpske preimenuje se u generalštab. Komandant je Karadžić, a general Mladić je savjetnik vrhovnog komandanta.

– 4. avgusta u 5,00 počinje “Oluja”.

– 5. avgusta u 12,30 hrvatska vojska ušla je u Knin. Avioni sa Udbine prebačeni su u Banja Luku, a 11. slavonsko-baranjski korpus artiljerijom napada Osijek i Vinkovce.

– 6. avgusta pali su Petrinja, Udbina, Korenica, Teslin-grad, Plitvička jezera, Slunj i Otrić. Tuđman je u Kninu.

– 8. avgusta završena je “Oluja”. Po prvim izvještajima, na hrvatskoj strani bilo je 118 mrtvih i 620 ranjenih.

– 16. avgusta napredovanje prema Drvaru, a 19. avgusta patrijarh Pavle je u Trebinju.

– 26. avgusta Tuđmanov “vlak slobode” od Zagreba kroz Liku i preko Knina, ide do Splita. Sva pažnja okreće se prema Vukovaru i istočnoj Slavoniji s pretnjom “ako ne milom ono silom”. U “Oluji” je spaljeno 75% srpskih kuća, ubijeno 242 osobe, od toga 156 vojnika i 107 civila, obavještava “Feral tribjun”.

– 30. avgusta je sastanak na kojem prisustvuju: Slobodan Milošević, Momir Bulatović, Radoje Kontić, Zoran Lilić, Pavle Bulatović, Momčilo Perišić, Radovan Karadžić, Nikola Koljević, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Ratko Mladić, Milan Gvero, Đorđe Đukić, Zdravko Tolimir i Dušan Kozić, kada potpisuju Sporazum o budućoj saradnji i pregovorima. Svjedoci na ovom skupu su: patrijarh Pavle i episkop Irinej Bulović.

– 30. i 31. avgusta je najmasovnija akcija vazdušnih snaga NATO sa preko 60 aviona oko Sarajeva, Tuzle, Goražda i Mostara radi “upozorenja bosanskim Srbima da ne idu dalje”. Aktiviran je Holbruk. Težišno zbog Sarajeva i zaustavljanja ofanzive u BiH.

– 4. septembra je povlačenje teškog oružja oko Sarajeva, a 5. i 6. septembra bombardovanje Lukavice, Majevice, Jahorine i Pala. Prekinute su sve telefonske veze RS sa svijetom.

– 14. septembra povlačenje artiljerije i drugog teškog oružja od Sarajeva.

– 5. korpus vojske BiH zauzeo je Bosanski Petrovac i ide prema Ključu i Mrkonjić Gradu. Cilj je zauzimanje puta AVNOJ-a Bihać-Jajce.

– 17. septembra armija BiH zauzima Sanski Most i Bosansku Krupu, a Radovan Karadžić izjavljuje: “Izgubili smo gradove i teritorije, koje su vekovima pripadale srpskom narodu”.

– 27. septembra Franjo Tuđman podjelio je 168.487 medalja za tri operacije: “Bljesak” (zapadna Slavonija), “Oluja” (Kninska krajina) i “Ljeto” (Bosanska krajina).

– Početkom oktobra muslimanska ofanziva oko Sarajeva, a 11. novembra sve tri zaraćene strane u BiH postigle su sporazum o primirju, koje treba da traje 60 dana.

– 15. oktobra predstavnici Ujedinjenih nacija u Kninu izjavili su da su poslije “Oluje” poginula 128 civila, da se u zatvorima nalazi oko 700 Srba, da je spaljeno 22.000 kuća i 320 zaselaka i da je od oko 135.000 Srba ostalo samo 3.000.

– 23. oktobra Radovan Karadžić je izvršio smotru oko 600 pripadnika srpske dobrovoljačke garde povodom “završetka uspješne misije”.

– 31. oktobra delegacija Srba (Milošević, Milutinović, Bulatović, Koljević, Krajišnik i Buha) odletela u Dejton, a 1. novembra počeli su pregovori o miru u BiH.

– 12. novembra je Erdutski sporazum – značajan korak u pravcu mira u sremsko-baranjskoj oblasti.

– Ceo novembar su velike aktivnosti oko dolaska snaga UN koje treba da obezbjede primirje.

– 21. novembra Klinton objavljuje da su u Dejtonu “predsjednici Hrvatske, Srbije i BiH postigli sporazum da se okonča rat u Bosni”, a 22. novembra suspendovane su sankcije koje su trajale 1253 dana. Interesantne su izjave trojice vladara. Slobodan Milošević: “Cilj našeg puta bio je mir i taj cilj je uspešno postignut”. Franjo Tuđman: “Dobili smo sve što se moglo, ali ne i cjelu Bosansku posavinu”. A Alija Izetbegović: “80% i 90% onoga što smo tražili u Dejtonu.”

– 1. decembra Savjet NATO odlučuje da u BiH šalje 2.600 stručnjaka i vojnika.

– Dejtonski sporazum (novembar-decembar 1995) i njegova ceremonija u Parizu (14. decembra) predstavlja kraj jednom iscrpljujućem, najgorem vojnom konfliktu – ratovima u Evropi poslije II svjetskog rata. Dolazi IFOR sa preko 60.000 vojnika pod NATO-komandom, da uspostavi i obezbjedi mir, a protiv nasilne upotrebe sile za stvaranje etnički čistih država.

Snage IFOR-a su raspoređene po sljedećem:

– Sektor sjever – sjedište u Tuzli (20.000 Amerikanaca, 2.000 Rusa, 2.700 Skandinavaca i manje snage iz pribaltičkih država bivšeg SSSR-a i Poljske);

– Sektor jugozapad – sjedište u Gornjem Vakufu (13.000 Britanaca, 3.000 Pakistanaca, 1.200 Holanđana, 1.000 Kanađana, 1.600 Malezijaca, 1.200 Marokanaca i 850 Čeha);

– Sektor jugoistok – sjedište u Sarajevu (8.000 Francuza, 2.300 Italijana, 1.200 Španaca, 900 Portugalaca, Belgijanaca i Luksemburžana).

Pored ovih snaga, tu su još vojnici iz Austrije, Bangladeša, Bugarske, Egipta, Grčke, Mađarske, Rumunije i najmanje Njemaca. Ovo su samo kopnene snage i na teritoriji BiH, a u Sredozemlju i po Evropi je podrška i rezerve sa svih kontinenata osim Australije.

– 9. decembra u Londonu završena je Konferencija o primjeni Dejtonskog sporazuma (43 zemlje). Domaćin Džon Mejdžor je tada izjavio: “Rat u BiH odneo je više od 200.000 života. Bio je jedan od najstavičnijih ratova u posljednjih pola vjeka i daleko najozbiljniji oružani sukob poslije II svjetskog rata”.

– 14. decembra predsjednici Hrvatske, BiH i Srbije potpisali su u Parizu Mirovni sporazum o Bosni i Hercegovini, a 15. decembra UNPROFOR se preimenuje u IFOR.

– 21. decembra komandant IFOR-a general Smit sa načelnicima generalštabova muslimanskih, srpskih i hrvatskih snaga dogovara povlačenje na linije razgraničenja.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com

“Pred istorijom krivicu i odgovornost za rat moraju da snose, a prije ili kasnije do toga će doći, oni koji su formulisali politiku sile i donosili odluke o upotrebi oružja. To su oni koji su pokušali uvjeriti svijet ‘da Srbija nije u ratu’.

Autor


IX

VOJNIČKO RAZMIŠLJANJE O UNAPRED IZGUBLJENOM RATU – RATOVIMA


“Psihološki efekti besmislenih ratovanja su na mnogo mjesta dublji, nego oni na vojnom polju.”

Pukovnik dr Dušan Plenča


“Srbija je najviše bila protiv reformi, ukinula je pokrajine (autonomije), prekinula veze sa drugim delovima Jugoslavije i Evrope, vodila ratnu politiku i rezultat svega toga bio je rat. Srpski nacionalni rat je izgubljen, jer ga nije trebalo ni voditi.”

Mirko Tepavac


ŠTA JE TREBALO, A ŠTA NIJE TREBALO DA SE ČINI ?


Šta je trebalo, a šta nije trebalo (smjeo) da čini armijski vrh, sam ili sa svojom Vrhovnom komandom, prije izbijanja rata? Po mojem saznanju i uvjerenju, to bi se moglo sažeti u više pretpostavki i odgovora:

– Prije ovog rata nije trebalo ići na svojevrsnu radikalnu reviziju koncepcije odbrane, planova razvoja i sistema komandovanja u oružanim snagama. Trebalo je ići na manji obim ratnih oružanih snaga - na manju JNA i manju Teritorijalnu odbranu. Ne stvarati krupne sisteme naoružanja, već lakše i jevtinije - više transportera a manje tenkova, više lakih a manje krupnih artiljerijskih oruđa, više helikoptera a manje supersoničnih aviona.

– Nije trebalo ulaziti u najveću reorganizaciju oružanih snaga u špicu jugoslovenske krize (1987-1990) i tako “reorganizovani” biti faktički dezorganizovani, pogotovo onda kada je većina republika i veliki broj kadrova u oružanim snagama bio protiv te i takve reorganizacije. Takođe, nije trebalo ukidati divizije i na taj način rušiti tradicije jedinica iz NOR-a, niti uvoditi korpuse sa istorijski neosnovanom numeracijom. Nije trebalo stvarati komande (oblasti) vojišta već ostaviti armije. Nije bilo potrebno ukidanje 7. (sarajevske) i 9. (ljubljanske) armije i potčinjavanje jedinica u Sloveniji Zagrebu, a jedinica u Bosni Beogradu. Teritorijalnu odbranu nije trebalo potcjenjivati, već je smanjivati i više razvijati u skladu sa specifičnostima republika. Takve radikalne promjene nije smjelo odobriti Predsjedništvo SFRJ.

– Očekivalo se da će savezni sekretar za NO, poslije admirala Branka Mamule, kome je za dvije godine produžen mandat, biti civil, demokratske i jugoslovenske orijentacije. Bilo je govora o tome da bi to mogao biti neko iz Slovenije, Bosne i Crne Gore. Bilo je to i ranije predlagano. Veljko Kadijević nije ispunjavao osnovne uslove važećih kriterija za funkciju saveznog sekretara. Kada je postao savezni sekretar (1988) imao je 63 godine i, po tadašnjim propisima, trebalo je da ide u penziju 1987. (sa 62 godine). Njemu rukovodstvo države produžava mandat do 67 godina starosti. To je greška Predsjedništva SFRJ, Predsjedništva SKJ i onih republičkih i armijskih rukovodilaca koji su mu pružili podršku i predlagali ga za ovu funkciju. Najviši čin, generala armije, nije trebalo da dobije ni Veljko Kadijević, kada taj čin već nisu imali Koča Popović, Peko Dapčević, dr Mihailo Apostolski, Rade Hamović i Stane Potočar.

– Armijski vrh (SSNO, Generalštab i komandne oblasti) morali su se ranije izdići iznad republičkih i pojedinih nacionalnih interesa kategoričkim izjašnjavanjem za mirno rješenje svih problema, a naročito u fazi pregovaranja i šetanja republičkih lidera od Ohrida do Brda. Uz stav da se priznaju i odbrane raniji i novi suvereniteti republika.

– Na rastuće nacionalizme u zemlji, JNA je s pravom upozoravala, ali jednostrano. Ipak su neki nacionalizmi bili i ostali agresivniji (srpski i hrvatski), a i tradicionalno su drugačiji. Jedni se (slovenački i makedonski) zadržavaju unutar svojih nacija i na manjem prostoru, a drugi prelaze okvire svojih država i opasniji su za jedinstvo i međunacionalne odnose - što je pokazao i ovaj besmisleni rat i stanje poslije njega.

Dio armijskog vrha je posljednjih godina situaciju vidio suviše crno, bez obzira na stanje jugoslavenske krize. Takvu sliku prenosio je u šire armijske redove, na Predsjedništvo SFRJ i SIV. U promjenama koje su bile nužne, vidio je, u prvom redu, samo raspad sistema - bojao se ili nije imao dovoljno vjere u demokratiju.

– Pred rat, sve više se srećemo sa pojedinačnim, površnim i zlobnim ocjenama o NOV i POJ i o JNA. Počelo se obezvrjeđivati dostignuća jedne i druge. Tu su bili sve glasniji nekadašnji domaći pripadnici ili poštovaoci kvislinških vojski, koji su pokušali svoju izdaju opravdati blaćenjem partizana. Javljaju se i pojedinci iz redova JNA, koji su ranije bili kažnjeni ili su u procesu razvoja oružanih snaga imali neka “svoja viđenja”. Napadi na narodnooslobodilačku borbu i Vrhovnog komandanta su rasli. Armijski vrh i državna rukovodstva su neenergično reagirali na te napade.

– Ponašanje SSNO-a prema SIV-u u Saveznoj skupštini trebalo je biti drukčije. SIV Ante Markovića imao je oponente u saveznom sekretaru za narodnu odbranu i saveznom sekretaru za unutrašnje poslove. Oba ova ministra (generale) izabrao je pri konstituisanju svog kabineta Ante Marković, ili je morao da pristane na njihov izbor. Obojica su, u jednom trenutku, prešli u ekipu Predsjedništva SFRJ, čiji je kapiten bio Borisav Jović. Da li su pomenuta dvojica igrača od početka igrala i za timove van SIV-a, to znaju oni i kapiteni timova u SIV-u, Skupštini SFRJ i Predsjedništvu SFRJ. Pokazalo se da su imali kapitene i van ovih saveznih institucija. Najvjerovatnije je da tada Savezna vlada gubi ingerencije po vojnim pitanjima, iako su formalno u njenom sastavu oba sekretarijata. Dakle, odnosi na relaciji SIV-JNA i SIV-Predsjedništvo SFRJ su konačno uzdrmani s ciljem da se obori Ante Marković i dobiju Armija i SUP.

– Sve više naglašavanoj, glupoj i anahronoj tezi da ne mogu živjeti zajedno Srbi i Hrvati i Muslimani, armijski vrh se nije najenergićnije suprotstavljao. Armijska propaganda se nije dovoljno borila protiv ovakvih shvatanja, protiv svih nacionalističkih ideologija, homogenizacija i hegemonija.

– Prisjetimo se Gazimestana (1989), gdje su postrojeni J. Drnovšek, V. Kadijević i A. Marković - vrhovni komandant, načelnik Štaba i premijer. U sredini je S. Milošević. Ni jedan od njih nije trebalo da bude tamo.

– Nije trebalo (1990) oduzimati oružje Teritorijalnoj odbrani većine republika i pokrajina. Trebalo je istrajati u sprečavanju, zabrani i razoružanju, u saradnji sa milicijom, svih paravojnih snaga u svim djelovima zemlje.

– Ako armijsko rukovodstvo nije (1990) podržalo Savez komunista u Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Makedoniji, onda to nije trebalo učiniti ni u odnosu na Savez komunista u Srbiji i Crnoj Gori.

– JNA se trebala više osloniti i podržati antinacionalističku i antiklerikalnu inteligenciju.

– U oblasti privrede, nije se razmišljalo o vezama među republikama, o gubicima odnosa sa Zapadom i nesvrstanim zemljama, o nafti, o izvozu sopstvene energije, o činjenici da glavne željezničke i druge veze sa Evropom i svijetom idu preko Hrvatske, Slovenije i preko Jadrana, o značajnim sirovinama u Bosni, o blokadi Dunava i brzim prugama preko Beča i prema Italiji, o međuzavisnosti industrija, posebno vojne (namenske) industrije.

– U spoljnopolitičkim odnosima zaboravljena je procjena da se u Evropi ne može ništa rješavati silom.

– Najveća i neoprostiva greška armijskog vrha je to što su u rat uvučene oružane snage, koje su kao zajednička sila svih naroda i narodnosti, mogle ostati neutralne. Nije trebalo zaratiti u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni. Nije trebalo da u rat uđu Srbija i Crna Gora. Većina generala koji su ratovali u ovom besmislenom ratu nisu ni znali šta je rat ili su ga tek tada upoznali. Da li su toga bili svjesni i da li su to sada?

– Treba otvoreno priznati suštinu konflikata u bivšoj Jugoslaviji, posebno priznati suštinu i besmislenost ratova u nizu – od Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine i, na kraju, na Kosovu (u Srbiji). Kad se i ako se to prizna, biće olakšan proces pomirenja do kojeg kad-tad mora doći.


“Silom se ništa ne može dobiti na dugi rok i zato neka stigne kazna sve ideologe, organizatore i realizatore besmislenih Yu-ratova.”

Autor


NEKE KARAKTERISTIKE BESMISLENOG RATOVANJA


– Ranije akcije na Kosovu, kratkotrajni rat u Sloveniji, katastrofalni rat u Hrvatskoj, a naročito u BiH – pretvorili su se u rat protiv naroda a ne samo u rušenje novoizabranih vlasti. Ponašanje JNA dovelo je do toga da je ona postepeno postala nepoželjna za sve, osim, u datoj situaciji, za vlast u Srbiji i Crnoj Gori. Na kraju, svjedoci smo da se i u sredinama koje su podržavale JNA, kritike zbog izbijanja rata prevaljuju i na JNA da bi se izbjegla sopstvena odgovornost. Pošto se sistematski raspadala, pod uticajem mnogih faktora, JNA je gubila svoju političku težinu i na kraju se pretvorila u jednonacionalnu vojsku “nove” SRJ.

– Odlukom armijskog vrha i drugih da se uđe u rat u Slovenijl i da se pitanje budućnosti SFRJ rješava silom - JNA je politički, moralno i profesionalno doživjela debakl.

– Zarativši u Hrvatskoj, JNA doživljava i definitivni fijasko, raspada se po nacionalnoj osnovi i redukuje na srpsko-crnogorsku vojsku. Od toga trenutka, ako ne i nešto prije, njena se doktrina izjednačuje sa pogledima SANU, u kojoj je rođen i osmišljen srpski nacionalni program. Vukovar i Dubrovnik su srpsko-hrvatski rat.

– Bosna je napadnuta spolja i iznutra. Federalna armija stavlja se na stranu srpskih šovinista. U istočnoj Bosni počeli su masakri na četnički i ustaški način. Rat u ovoj republici predstavlja najprljaviji dio rata koji još upečatljivije otkriva inspiratore, naredbodavce i izvršioce. Otkriva se to šareno društvo sastavljeno od političara, kvazi-intelektualaca, vojnika i policajaca, novinara i plaćenih pasa rata. Srpska aktuelna politika, politika većine opozicije, Karadžić i njegov SDS i politika HDZ-a i Tuđmana nisu htjeli da Bosnu ostave na miru i napravili su veliko zlo za sve. Aktuelna srpska i hrvatska politika bile su i ostale fatalne za rasplet jugoslovenske krize.

– Srušeno je preko 50 najvažniih mostova - vijadukta. Najprije su rušeni mostovi na Neretvi, na planiranoj granici između Velike Srbije i Velike Hrvatske. Tu je i stari “najljepši most na svijetu” u Mostaru. Ostale mostove na Neretvi srušili su Srbi, a ovaj Hrvati. Srušeno je šest glavnih mostova preko Save (kod Jasenovca, Gradiške, Slavonskog i Bosanskog Broda, Šamca, Orašja i Brčkog), koji su povezivali Hrvatsku sa Bosnom. Rušenje ovih mostova je bilo u skladu sa politikom. Nisu rušeni mostovi na Dunavu i Drini, opet u skladu sa politikom. BiH je na ovaj način odsječena od susjeda i svjeta. Srušen je ranije i Maslenički most, opet u skladu sa politikom cjepanja Hrvatske. JNA je učestvovala u gradnji svih ovih mostova, a sada ih je rušila ili su rušeni njenim eksplozivom.

Pored mostova, porušeni su ili jako oštećeni aerodromi Bihać, Mostar, Zadar, Udbina i Dubrovnik. Onesposobljeni su Tuzla, Banja Luka i Osijek. Već osam i više godina nema avioveza Srbije i Crne Gore sa Hrvatskom, Slovenijom i BiH. Ne rade glavne horizontalne magistralne veze - Vojvodina-dravska magistrala, autoput Beograd-Zagreb, magistrala južno od Save, pruga Zagreb-Split (unska), jadranska magistrala i brodske veze Crna Gora i Hrvatska. Od vertikalnih veza ne rade veze dolinom Bosne, dolinom Vrbasa, dolinom Une. Nema brodskog saobraćaja Savom do Siska. Ne radi mnogo toga što je zajedničko, bez čega nema života i mira.

– U ovom ratu-ratovima jedni su išli na osvajanje, drugi su se branili i obratno, a svuda je tučena Jugoslavija. Sve vojne akcije ili tzv. operacije su na kraju propadale i zato što su oni koji su ih planirali i izvodili - živjeli u uvjerenju da se sve može postići samo oružjem i da nema razlike između “dejstvovanja po agresoru i vlastitom narodu”. JNA je doživjela moralni slom, jer su njeno vođstvo postepeno i sve više preuzimali vojni ekstremisti, militantni dio koji čine nevojnici i politički diletanti koji su svoje ponašanje bazirali na pogrešnoj procjeni unutrašnje i međunarodne situacije.

– Vojni vrh je mogao da izdvoji svoje mišljenje i da javno - pred licem naše i svjetske javnosti - kaže: gospodo ili drugovi političari, vi se ponašate tako i tako, to može da proizvede te i takve posljedice, JNA u tome neće učestvovati, spoljne granice branićemo rigorozno (mada ih nije trebalo braniti, jer nisu ni bile ugrožene), unutrašnje granice među republikama ne smiju se dirati. Energično je trebalo reagirati na tezu da su “unutrašnje granice administrativne”. JNA je mogla ostati u Sloveniji, Hrvatskoj, Makedoniji i Bosni bez rata i, da je ostala, rata ne bi ni bilo.

– Bilo je neophodno da i političari i vojnici obuzdaju paravojne snage angažovane za “nacionalne interese”, da obuzdaju razne misionare koji su hodali po raznim krajevima i palili fitilje. Kreatori rata se nalaze u Jugoslaviji i to je domaći rat, kojeg nisu proizveli drugi već agresivna politika iz koje je nikla agresivna vojna sila.

– Tvrdnje da je vjekovna mržnja učinila rat neizbježnim - najobičnija su laž. Svim sredstvima širili su ih najekstremniji nacionalisti a njihovoj zločinačkoj realizaciji mnogo su doprinijeli i oni strani činioci koji su oklijevali da pomognu da se spreči rat, izbjegnu stravične ljudske žrtve i ogromna materijalna razaranja, što je cjelokupan život na ovim prostorima vratilo više decenija unazad.

– Evropa i druge snage nisu na vrijeme pomogle demokratske snage, planirane i moguće reforme. Da su svjetske sile vodile odlučniju politiku, mogle su sprečiti, ili skratiti ratove. SAD i Evropa su pogrešile što 1991. godine nisu Beogradu zaprijetile da će vojnički odgovoriti na svaki napad na Sloveniju, Hrvatsku i BiH. To isto je trebalo učiniti i prema Zagrebu prije “Bljeska” i “Oluje”. Akcija NATO, a kasnije i Dejton, došli su sa zakašnjenjem.

– Umjesto da se iz najdemokratičnijeg realsocijalizma Jugoslavija, najbliža Evropi, na putu demokratizacije, prilagodi novim uslovima - otišlo se nazad u XIX vijek.

– Ovaj rat je, s jedne strane, srpska agresija, a u jednoj fazi srpska i hrvatska agresija na Bosnu, osvajački sa etničkim čišćenjem kao organizovanim i neorganizovanim terorom, sa masovnim pljačkama, sa puno revanšizma. To je rat prevarenih nacija, pri čemu su posebno prevarene srpska i hrvatska nacija.

– Rat-ratovi (1990-1995) su javno i organizovano revitalizirali četničke i ustaške snage, a i druge saradnike okupatora u Drugom svjetskom ratu.

– Rat je na najviše mjesta taktički počinjala milicija ili razne grupe poslije djeljenja milicijskih stanica po nacionalnoj liniji. To je bio prvi i najvažniji ešelon međunacionalnog rata - “avangarda etničkog rata”. A onda dolaze “dobrovoljci” i specijalne snage, kao “kompenzacija” za nedostatak pješadije.

– Obilježje ovog rata čine i klasične dugotrajne opsade gradova i naseljenih mjesta (slične srednjovjekovnim, ali sa većom razarujućom tehnikom) - Sarajevo, Goražde, Bihać i Mostar, koji nisu pali. Vukovar, Srebrenica, Jajce i Žepa, koji su pali, poluopsade Zadra, Gospića, Osijeka i Dubrovnika, koji nisu pali, ali su rušeni. Za analizu je zanimljiva i koncentracija tehnike na kilometar fronta kod ovih opsada i poluopsada. Da li su prevaziđena iskustva Staljingrada i Berlina?

– Armijski vrh nije smio da prihvati već da spreči najbrutalniji rat u kojem je srušena zajednička država i uništena višedecenijska izgradnja. Ovaj besmisleni rat je istorijski primjer užasa i gluposti i za to veliku odgovornost snose Vrhovna komanda i Štab Vrhovne komande.

– Ovaj rat-ratovi su doveli i do pravnog nepoštovanja pravila ratovanja (sredstava i načina) regulisanih rezolucijama i konvencijama međunarodnog ratnog prava. Armijski vrh je objektivno dozvolio (bez obzira na ulogu policije) da se oforme paravojne formacije, a bio je obavezan da obezbjedi poštovanje pravila međunarodnog ratnog prava. JNA i SUP nisu, na mnogim mjestima, sprečili njihovo formiranje, nečovječna djela, etničko čišćenje i druga nasilja. Armijski vrh ne može da sa sebe skine odgovornost što je oružjem, koje je JNA ostavila drugima, ubijeno i ranjeno na stotine hiljada ljudi i što je tim oružjem srušeno niz gradova i sela i istorijskih spomenika najvećeg stepena međunarodne zaštite.

Ko je do sada poražen?

– Jugoslavija je vojno poražena iznutra. Armijski vrh je razbio JNA. Uloga svih, a naročito onih u Predsjedništvu SFRJ, SRJ i Vrhovnoj komandi mora biti ocjenjena samo negativno.

– Poraženi su svi, a najviše Srbija i JNA. Izgubljen je rat u Sloveniji; JNA je izašla iz Makedonije. Iz ovih republika ispraćena je i dogovorom i oficijelno. Povukla se poslije rata u Hrvatskoj, a poslije teških razaranja. Snage JNA i TO iz Crne Gore uvučene su u rat za Dubrovnik i povukle su se na početne pozicije. Nestala je iz Bosne formiravši Vojsku Republike Srpske i svela se na Prvu armiju u Beogradu, Drugu armiju u Podgorici i Treću armiju u Nišu - srpske armije iz Prvog svjetskog rata, to jest, na srpsko-crnogorsku vojsku. JNA predstavlja najveće razočarenje u cjeloj jugoslovenskoj katastrofi. Armijski vrh je prevaren ili je prevario i izdao JNA. JNA je izmanipulisana i zloupotrebljena, nasjela je politici “srpskog primitivizma i hrvatskog jezuitizma”, koji su glavni uzroci i suština jugoslavenske tragedije.

– Armijski vrh, naročito u početku, nije realno ocjenio antiratno raspoloženje, koje je bilo vrlo izraženo; mnogi su pobjegli, mnogi su se krili da ne idu u rat, mnogi su dezertirali i mobilizacija je doživjela neuspjeh, pa se naknadno ovim pojavama pravdao neuspjeh realizacije ciljeva.

– JNA se velikim djelom transformiše u tzv. Vojsku RSK i Vojsku Republike Srpske, sa velikim količinama naoružanja, da bi te vojske izvršavale zadatke rušilačkog nacionalizma i reafirmisanog četništva. Ne amnestirajući Predsjedništvo SFRJ kao Vrhovnu komandu i druge faktore od odgovornosti, i za ovo velik dio odgovornosti pada na “dušu” armijskog vrha. Da nije bilo takve transformacije JNA u Hrvatskoj i BiH, vjerovatno bi se izbjegla ili smanjila katastrofa. Interesantno je objašnjenje Kadijevića o toj transformaciji: “Sa ovim planom nije bilo upoznato Predsjedništvo SFRJ, jer su pred njega iznošene samo početne i djelimične ideje, a naređenja komandantima korpusa davana su isključivo usmeno, da za njih ne bi saznao neprijatelj” (“Borba”, 18. maja 1993). Za ova usmena naređenja odgovornost se, dakle, ne može podjeliti ni sa Predsjedništvom SFRJ.

– Razbijanje SFRJ počelo je na Kosovu 1986/87, a potom u Vojvodini 1988. protivustavnim aneksijama pokrajina, i Crnoj Gori 1989. Nastavljeno je srpsko-hrvatskim sukobom i prvim oružanim akcijama 1990. u Kninskoj krajini i kasnije ratom između ustanika i hrvatske milicije u više krajeva Hrvatske. Prva specifična faza rata u Hrvatskoj traje od avgusta 1990. do aprila 1991. Zatim, desetodnevnim ratom između JNA i TO Slovenije juna i jula 1991, koji je završen definitivnim odlaskom ostatka JNA (10. oktobra 1991) iz Kopra.

– Druga faza rata u Hrvatskoj od aprila 1991. do januara 1992. završava se zaključenjem Vens-Ovenovog plana, dolaskom UNPROFOR-a i povlačenjem JNA iz Hrvatske. Treća faza rata je rat između vojske Republike Srpske Krajine i hrvatske vojske do avgusta 1995, kada je vojnički poražena Vojska RSK, a politički poražena i jedna i druga strana - srpska i hrvatska.

– Rat u BiH traje od marta 1992. do oktobra 1995. Prekinut je Dejtonskim sporazumom. Imao je dvije faze - prva je uključivala direktno angažovanje JNA, a u drugoj rat se vodi između nacionalističkih jedinica sve tri strane.

– Nije se jedino ratovalo u Makedoniji koju je JNA sporazumno napustila, što potvrđuje, kao i dogovor o odlasku JNA iz Slovenije, da je bilo moguće izbjeći rat i prihvatiti mirno rješavanje kontlikata.

– Izgleda da je samo jedna strana - JNA, Srbija i Crna Gora - preciznije znala kada će početi koji od oružanih sukoba - ratova. Politička i državna strategija Srbije i Crne Gore, a kasnije i SRJ, svoje ciljeve, uz modifikacije, određivala je prema željama, a ne prema realnim mogućnostima države i dijela Srba van države. Prvi nagovještaj svih aktivnosti vojnog vrha postao je jasniji kada je načelnik Štaba Vrhovne komande na sjednici Predsjedništva SFRJ (3. aprila 1990), izjavio: “Oružane snage SFRJ imaju zadatak da brane ustavno uredenje države i, obaveštavam, da su sposobne i pripremljene da taj zadatak izvrše. Oružane snage ne smiju i neće dozvoliti da bi bile u izvršavanju te svoje ustavne uloge na bilo kakav način izigrane.”

– Scenario početka oružanih sukoba i ratova, približno je svuda isti, s izuzetkom Slovenije, gde takav scenario nije bio moguć, jer nije bilo oslonca na srpsku manjinu. Psihološki rat (pripreme) prvenstveno obavljaju političke stranke sa nacionalnim prefiksom, saopštenjima preko svih medija “o ugroženosti Srba”. Ratno-huškačka propaganda stvara atmosferu i priprema javno mnjenje za rat. Paralelno s ovim, događaju se razni incidenti na odabranim tačkama i područjima - barikade zbog “kamuflaže” i “straha od druge strane”. Na barikadama su i početni oružani sukobi i prve žrtve. JNA se upućuje na mjesta sukoba kao tampon da “razvađa zavađene strane” i postepeno se na mnogim mjestima stavlja na stranu ljudi na barikadama. Taj scenario je najklasičnije primjenjen u Hrvatskoj, pa zatim i u BiH.

– U sve ratove armijski vrh je ušao jer se nije snašao ili nije želeo da shvati nove procese u svjetu i kod nas. Smatrao je da je JNA istorijski odgovorna za očuvanje SFRJ, što je dogmatska samoobmana. Izabrati rat protiv bilo kojeg od svojih naroda da bi se postigao iracionalan cilj, više je nego krupna greška kojom je armijski vrh direktno doprinio raspadu države koju “brani” i armije kojom komanduje. Da su Srbija i JNA do 1990. prihvatile konfederaciju ili savez država, Jugoslavija bi se održala. Hrvatska i Slovenija ne bi htjele, ne bi mogle i ne bi smjele da idu na otcjepljenje. Bosna i Hercegovina je bila za očuvanje Jugoslavije, Crna Gora takođe, a Makedonija sigurno. Rastrojavanje SFRJ na republike koje su se iz članica federacije transformirale u samostalne države, odvijalo se postepeno, što znači da je armijski vrh imao dosta vremena da preispita svoju poziciju i da se prilagodi novim okolnostima. Međutim, armijski vrh se opredelio (priključio) onim članicama SFRJ koje su samo formalno bile za odbranu imena nekadašnje države i nekadašnje JNA. Armijski vrh se, na žalost, 1990. odlučio za tzv. preventivni potez - razoružanje Teritorijalne odbrane većine članica federacije i poslije zaratio sa njihovim teritorijalnim odbranama i milicijom, koje su po konceptu opštenarodne odbrane bile saveznici i dio oružanih snaga SFRJ.

– Poslije izgubljenog rata u Sloveniji, armijski vrh mjenja, u određenoj mjeri, svoj stav, povlači JNA iz Slovenije i nastavlja da je upotrebljava kao tampon, između srpskih ustanika i novostvorene narastajuće vojne snage u Hrvatskoj, s ciljem da sačuva već suženu Jugoslaviju, da Hrvatsku pocjepa na tri djela i da je prisili da prije ili kasnije popusti. Armijski vrh je omogućio naoružavanje djela srpskog stanovništva i stao na stranu ekstremista, posebno u drugoj polovini 1991. ofanzivama na Vukovar, Dubrovnik, Zadar, prema Kupi i Virovitici. Poslije proglašenja nezavisnosti Hrvatske i prekida borbi dolaskom UNPROFOR-a, JNA se povlači u Bosnu. Dio ljudstva i oružja ostaje u Krajini, koja stvara svoju vojsku. Iz mnogih izjava vojnih rukovodilaca vidjelo se da je povlačenje iz Slovenije, najvećeg djela Hrvatske i Makedonije, tobože bilo planirano. O povlačenju iz BiH tada nije bilo govora zbog strateškog značaja za odbranu srpsko-crnogorske federacije.

– Kada se početkom 1992. rasplamsao rat u BiH, armijski vrh se priklonio politici da BiH zadrži u sastavu srpsko-crnogorske federacije. Zbog toga je odlučio da od jedinica u BiH i djela jedinica povučenih iz Slovenije i Hrvatske, formira Drugu armiju u Sarajevu. Kada nije uspjelo konsolidovanje Druge armije, bili su prisiljeni da se izvuku i formiraju komandu Druge armije u Crnoj Gori. Mobilizirali su Srbe u BiH i ostavljajući velik dio tehnike i kadrova, stvorili srpsku vojsku u Bosni. Obe srpske vojske preko Dunava, Drine i Une od tada dobivaju logističku i drugu podršku, najpre iz SFRJ, a onda iz SRJ.

– Vojni vrh JNA i VJ se, uprkos ustavnom ograničenju, oslonio na paravojne i druge “patriotske” snage, koje su bile spremne da ratuju van Srbije i Crne Gore. Učestvovao je u njihovom organiziranju i upućivanju preko Drine, Dunava i Une. JNA i VJ su bile osnova, borbena i logistička, bez kojih vojske preko Drine i Dunava ne bi uspjele učiniti to što su učinile u zacrtavanju zapadnih granica “nove države”. Martićeva i Karadžićeva vojska su bile djelovi jedne cjeline, a Vojska Jugoslavije strateški kišobran i oslonac za ove dvije vojske.

– Rat u Hrvatskoj i BiH su ratovi za teritorije, za srpske države koje su neprirodno i improvizovano stvorene, a onda postepeno izgubljene. Nestala je centralistička Jugoslavija po srpskom uzoru. Nestala je Jugoslavija bez Slovenije, a onda bez Hrvatske i Makedonije. Nestale su desetine SAO oblasti u Hrvatskoj i Bosni. Nestala je Jugoslavija do linije Virovitica-Karlovac-Karlobag. Nema Jugoslavije na Uni sa ili bez Fikretove Zapadne Bosne. Nema više mnogih podvarijanti podjele BiH. Nema države Srba unutar Hrvatske - Krajina je ostala bez Srba. Nestale su ili postepeno nestaju sve nakazne, novostvorene države. Politička bitka za liniju Podunavlje, Podrinje i za istočnu Hercegovinu i Prevlaku još traje. Nestala je sa ekrana i meteorološka karta TV Srbije. Ta mapa je godinama, u stvari, pokazivala velikosrpski projekat teritorijalnog objedinjavanja srpskog etničkog prostora. Ta mapa, osim djelova centralne BiH i Makedonije, gotovo do detalja se podudarala sa kartom Moljevićeve Srbije. Svim normalnim ljudima je bilo jasno da ova mapa nije iscrtana i pokazivana samo radi meteo-izvještaja, već zbog usađivanja svijesti o postojanju kvazidržavne tvorevine. Jedno vrijeme je i Abdićeva SP ZB, poslije susreta Miloševića i Fikreta, bila dio ove mape. Na žalost, mapa je obnovljena, ali sužena. Sudbinu svih nakaznih tvorevina podjelile su i njihove vojske oformljene u korpuse. Istorija će pokazati daljnu sudbinu Hrvatske bez Srba i nekih teritorija BiH kao jedinstvene ili države sastavljene od 2-3 države i sudbinu “manje ali bolje” SRJ i njihovih vojski.

– Vojni konflikti i ratovi na prostoru bivše SFRJ su ratovi na Balkanu. I sve to između nas i među nama, bez prisustva Turaka, Austro-Ugara, Njemaca ili Italijana. Upotrebom oružja vrši se dezintegracija SFRJ i ratuje na prostoru četiri njene države, a učestvuje pet bivših republika. To su i posebni ratovi ali se analitički mogu tretirati i kao jedan rat, prvenstveno zbog toga što su to ratovi u nizu za razbijanje Jugoslavije, sa elementima međudržavnih ratova i građanskog rata.

– Značajnu i često autonomnu ulogu u svemu ovome je igralo rukovodstvo JNA ili tzv. Štab Vrhovne komande. Mada je u početku subjektivno bilo uvjereno da “spasava” Jugoslaviju, deo profesionalnih vojnika objektivno je pojačao eksploziv za razaranje multinacionalne države. Armijski vrh nije želio da se Slovenija, Hrvatska i Bosna mirno izvuku iz zajedničke federalne države, pa je došlo do angažovanja federalne armije i milicije i srpskih paravojnih formacija. Išlo se na ofanzivne operacije, a glavni cilj je bio zadržati što širu kontrolu teritorije, spasiti JNA i centralističku državu, a kada ovi ciljevi nisu uspjeli, JNA je otvoreno podržala Srbiju i Crnu Goru u teritorijalnim zahtjevima na račun drugih.

– Armija je pobjeđena jer se sudarila sa realnošću, koje dio armijskog vrha, zajedno sa krutim federalnim i srpskim savezništvom, nisu možda ni sada svjesni. Sama sebe je porazila ma koliko to teško padalo nekim generalima, pojedinim članovima Štaba Vrhovne komande i Vrhovnoj komandi. Kriviti nekog za izdaju ili dio sopstvene odgovornosti prebacivati na druge je čak naivno i obmanjujuće. Nije prva greška armijskog vrha u tome što se nije blagovremeno depolitizirao (pojavom višestranačja), nego je najveća greška što se nije distancirao od politike S. Miloševića, pa je Armija tako postala sila u rukama jednog naciona, odnosno njegove velikodržavne politike. Štab Vrhovne komande i Vrhovna komanda su poslije svega toga postali, zajedno sa ekstremnim nacionalistima, najveći generator rata.

– Od 1991. do 1993. penzionisana je u talasima većina generala JNA i VJ, gotovo svi koji su ratovali. Penzionisanje ovolikog broja generala završna je operacija raspada JNA. To nije bio normalan odlazak u penziju. To je “sječa generala JNA”. Političari nisu doživjeli takvu sječu. Otišli su svi oni, uključujući i V. Kadijevića, koji je među njima bio jedini učesnik NOR-a (od 1943), koji su obećavali da će odbraniti Jugoslaviju, njenu slobodu i sve narode i narodnosti, samo je pitanje od koga. Branili su se tezom da su se spremali za rat sa spoljnim neprijateljem, a ne protiv unutrašnjeg. Ušli su bezglavo i amaterski u mnoge vojne i političke akcije.

Ko je ako ne i oni, odgovoran što je JNA poražena - nestala? Oni su vodili improvizovane bojeve, crtali mape i šeme udara (koje nikom nisu pokazivali radi očuvanja tajne), krojili su granice. Događaji su potvrdili da su bili nezreli da nose zadatak svog vremena, a garnitura koja je (privremeno) došla iza njih u tri srpske vojske još je slabašnija. Generali su otišli, a političari, koji su ih zloupotrebili, aplaudirali im, djelili im ubrzano činove za “pobjede”, nekima i po dva tri čina za godinu, ostali su, pa je red da i oni odu. Jer, sramota je i za državu, odgovornost isključivo prebacivati na generale i oficire, među kojima je značajan dio bio projugoslovenski orijentisan. Pred istorijom krivicu i odgovornost za rat moraju da snose, a prije ili kasnije do toga će doći, oni koji su formulisali politiku sile i donosili odluke o upotrebi oružja.

– JNA je gurnuta u avanturu, koja je značila njen kraj. S njom su, u većini slučajeva, u bezizgledan rat gurnuti i njeni generali; a njihovo isforsirano penzionisanje, pored ostalog, je i pokušaj da se stvori utisak da je taj rat bilo moguće dobiti.

– Druga, avnojevska Jugoslavija, ustanovljena narodnooslobodilačkom borbom 1941-1945. egzistirala je oko 50 godina. Osnovana je kao dobrovoljna asocijacija svih južno-slovenskih nacija, na bazi “bratstva i jedinstva”. Druga Jugoslavija je 80-ih godina ušla u krizu, 1989. u vrhunac krize, a 1990. i 1991. u rat-ratove. SFRJ je i formalno nestala 27. aprila 1992. godine.

– Ratovi od 1990. do 1995. na tlu bivše Jugoslavije su se razvijali stepenasto i postajali sve užasniji. To je najveća tragedija, ne samo naša, nego Evrope i svijeta u novijoj istoriji. Do ratova su, najšire gledano, doveli nesposobnost i nehtjenje da se suprotnosti između daljnje modernizacije društva i konzervativizma, razreše mirom i evolucijom. Nacionalne i vjerske strasti, koje su tinjale, poslužile su za homogenizaciju oko velikodržavnih ciljeva srpske i hrvatske strane. To je najbolje iskazao Mirko Tepavac, suptilni analitičar ovih događaja, koji u jednoj od svojih analiza piše: “Socijalizam u SFRJ bio je manje dogmatičan, uživao je veliku podršku, bili smo se približili Evropi i zbog toga što smo bili bliže njoj, aktivirane su konzervativne snage, podignute nacionalne zastave i svi mogući simboli, iscrtane etničke mape (i prije rata), obnovljene nacionalističke mitologije, pokrenuta tzv. antibirokratska revolucija i postavljene separatističke barikade.” I dalje: “Reformističke snage i Ante Marković nisu oborene zbog antisrpstva, nego zbog reformi. Srbija je najviše bila protiv reformi, ukinula je pokrajine (autonomije), prekinula veze sa drugim djelovima Jugoslavije i Evrope, vodila ratnu politiku; i rezultat svega toga bio je rat. Srpski nacionalni rat je izgubljen, jer ga nije trebalo, ni voditi.”

– Ni jedan od pomenutih ratova nije završen voljom i neposrednim sporazumom sukobljenih strana - nego međunarodnim pritiskom. Nacionalisti su stalno pozivali strane vojske i tutore.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


“Zajednička država je razbijena, izgrađivani gradovi i mostovi porušeni, socijalizam ukinut, ‘bratstvo i jedinstvo’ poništeno, nacionalizam ustanovljen. Za osnovu politike i nauke, pacifizam identifikovan sa izdajom, umesto klasnih obeleženi su samo nacionalni neprijatelji, umesto ‘svetle budućnosti’ ustanovljena je samo ‘svetla prošlost’.”

Dr Olivera Milosavljević


KATASTROFALNE POSLJEDICE


Privredni, moralni, unutar-politički i vojnički gubici su ogromni. Bilans još nije potpuno poznat.

Besmisleni rat-ratovi na jugoslovenskim prostorima 1990-1995. (iako još bez pravog bilansa), obilježen je stotinama hiljada mrtvih, invalida, ratnih siročadi, uništenim materijalnim dobrima i u zgarišta pretvorenim područjima sa kojih su protjerani “nedržavotvorni narodi”, a oni drugi, “pošteđeni” na svojim ognjištima i u otadžbini koja “nije ratovala”, ostavljeni da bitišu u mraku ekonomske dezorganizacije, socijalne katastrofe, u privrednom haosu i na vjetrometini moralnog bespuća. Upravo zbog toga, besmisleno ratovanje posebno zahtijeva osvrt na ratna stradanja i na doprinos oružane sile tragediji srpskog, hrvatskog i muslimanskog naroda.

Cijena besmislenih ratova iskazuje se u tragičnim razmjerama, pa će “ljudi, sasvim sigurno, na drugi način gledati na svoje ratničke ideje, kada spoznaju njihovu stvarnu cenu” - tvrdi dr Ivan Ahel, ekspert za teoriju sistema i upravljanje, i nastavlja: “Bitno je shvatiti da postoji tesna veza između politike, ekonomije, socijale i ratnih razaranja. Sve što se dogodilo delo je politike i njenih usmjeravanja. Ništa se nije dogodilo bez njenog dejstva” (“Naša borba”, 1-2. oktobra 1994).

Postsocijalistička vladajuća struktura Srbije i Crne Gore, preuzevši nacionalizam kao idejnu osnovu svoje vlasti, “odlučujuće je pokrenula tok događaja u pravcu konačnog razbijanja Jugoslavije” (Milenko Marković, “Pogledi na uzroke raspada Jugoslavije”, Stvaranje i razbijanje Jugoslavije, str. 25). Insistirajući na prekompoziciji Jugoslavije na osnovama srpskog nacionalnog unitarizma, a bez uvažavanja nacionalnih interesa drugih naroda i ne vodeći računa o osjetljivosti mješovitih nacionalnih sredina, politika Beograda je nastojala da svoj program o “državi svih Srba” beskompromisno realizuje, ni malo ne zazirući od ratne opcije i mogućnosti pretvaranja srpskog pitanja u međunarodno ratno pitanje.

Razumije se, iza strategije stvaranja “države svih Srba” stajala je i procjena o neizbježnoj upotrebi oružane sile, “jer su dva glavna stuba odbrane Jugoslavije - srpski narod i JNA” (Veljko Kadijević, n.d.). Propagandne oblande da su Jugoslaviju razorile “secesionističke republike”, izdašno potpomognute od “međunarodne antisrpske zavere”, razobličili su neposrednim svjedočenjima glavni stratezi besmislenog rata (Veljko Kadijević, “Moje viđenje raspada”, Borisav Jović, “Poslednji dani SFRJ”) i naučna istraživanja (Alet Litl, “Sunovrat Jugoslavije”, Društvo za istinu o NOB, “Stvaranje i razaranje Jugoslavije” itd.).

Strategijske ideje militantnih nacionalista da se srpsko pitanje može isključivo rješiti na unitarnim premisama ili kroz konstituisanje “Velike Srbije” u okviru Jugoslavije ili kao nezavisne države, bile su u suprotnosti sa stvarnošću iskazanoj u kulturnom i etničkom pluralizmu koji su podrazumjevali zajednički život bez prisile. Stoga je programsko opredjeljenje za realizaciju pomenutih strategijskih ciljeva otvaralo mnoge probleme (reviziju međurepubličkih granica, međurepubličku podjelu - razduženje - zajednički stečene jugoslovenske imovine, unitarno-pravno nasleđe SFRJ itd.). Istraživanja vršena neposredno pred početak besmislenog rata-ratova, ukazivala su na činjenice da stepen međunacionalne tolerancije nije bio ni izbliza takav - da bi se smatrao uzrokom ratnog nasilja. No, upravo, isključivost nacionalnog unitarizma, izraženog u zahtijevu “sve ili ništa” (“Svi Srbi u jednoj državi”), rezultirali su ratom za reviziju postojećih (“avnojevskih”) međurepubličkih granica, praćenom “radikalnim etničkim čišćenjem pripadnika onih nacija koje su se istorijski konstituisale na zapadno-evropskim ili blisko-istočnim civilizacijskim tekovinama” (Dr Milan Morić, “Ideje”, 1994, str. 96).

U trusno vrijeme, koje je već nagovještavalo raspad Jugoslavije, problem revizije postojećih međurepubličkih granica i teritorijalnih razgraničenja između nastupajućih nezavisnih država, ozbiljno je nagovijestio da će se umjesto pregovorima, taj opasan problem pokušati razrješiti ratom. Subjekti u sporu obznanili su svoje “neopozive” pretenzije na nove teritorije kao glavno strategijsko pitanje samostalne države: “Glavni adut Srbije u jugoslovenskim pregovorima su, dakle, unutrašnje granice. Budu li o opstanku odlučivali narodi, sadašnje republičke granice ne bi mogle ostati iste. Dovoljno je, u prilog toj tezi, podsjetiti samo na stav - koji je zajednički i srpskoj poziciji i opoziciji - da Srbi žele da žive zajedno u jednoj državi” (“Borba”; 17-18. februara 1991). Predsjednik Republike Srbije Slobodan Milošević je još određeniji: “Granice, kao što znate, uvek diktiraju jaki, nikada ne diktiraju slabi. Prema tome, osnovno je da moramo biti jaki. Mi jednostavno smatramo da je legitimno pravo i interes srpskog naroda da živi u jednoj državi. To je početak i kraj... Uostalom, što će im ti Srbi koji im toliko smetaju po Kninu, po Petrinji, Glini, Baniji, Kordunu, Baranji, ako je taj problem toliki” (Slavoljub Đukić, “Kako nam se dogodio vođa”, str. 187).

Zajednička, jedinstvena “država Srbija” treba da “sebe traži na prostorima od Beča do Konstantinopolja”, jer “Bosna je bila i ostala srpska zemlja”, “Dubrovnik je bio i mora ponovo postati samostalna republika”, “Severna Dalmacija, Lika, Kordun i Banija su srpske zemlje i to će ponovo biti”, “Makedonsko pitanje... kao južna Srbija rešeno je balkanskim ratovima”, “Makedonija ne sme da bude jabuka razdora među Srbima, Grcima i Bugarima” itd (“Novosti”, 27. oktobra 1990; “Borba”, 11. aprila i 25. juna 1990; “Vjesnik”, 4. februara 1990).

Vrhovnici Hrvatske, političke institucije i državnici, s jedne, zdušno su branili “republičke komunističke granice”, a s druge strane, snažno ispoljavali pretenzije prema Bosni i Hercegovini. U vrijeme predizborne kampanje, dr Franjo Tuđman je upozorio da će odmah po preuzimanju vlasti, pokrenuti “s mrtve tačke problem životnog prostora pučanstva”, jer se “hrvatski narod ne svodi samo na granice SR Hrvatske, nego postoje problemi povijesnih i prirodnih granica” (“Vjesnik”, 25. februara 1990).

Da ne bi bilo zabune o kojima se “životnim prostorima radi”, Tuđman će pokrenuto pitanje pojednostaviti: “Ne mora se biti istoričar da bi se spoznalo da Bosna čini geopolitičku cjelinu sa Hrvatskom” (“Spiegel”, 18. juna 1990). Tajnik HDZ, Neven Jurica je precizno objasnio strategijske ideje teritorijalnih aspiracija predsjednika Tuđmana: “Proširit ćemo Hrvatsku, i već je širimo, na Bosnu i Hercegovinu, jer je ona država i hrvatskog naroda” (“Borba”, 17. aprila 1990). Dr Šime Džodan i Dobroslav Paraga (lider HSP) su, također, pobornici raspada postojeće državne zajednice jugoslavenskih naroda i zagovornici stvaranja “Velike Hrvatske”: “Današnja Jugoslavija raspast će se brže od one predratne, a hrvatske granice će biti na Drini, jer Bosna nikad neće pasti šapatom, niti će velikosrbin preći Drinu” (“Ekspres politika” i “Borba”, 15. februara 1991). Zagrebački pobornici “Velike Hrvatske” smatrali su da je bosanska “enklava” (zaliv Klek-Neum) rana na hrvatskom živom tkivu, koja je “prekinula teritorijalni kontinuitet Hrvatske koji se proteže duž jadranske obale sve do rta Oštro u Boki Kotorskoj”, odnosno “čak do zaliva Spič, do riječice Željeznice pred samim Barom”, pa kao takovu, potrebno ju je “što prije kirurškim rezom ukloniti” (“Novosti”, 14. marta 1991).

Teritorijalne pretenzije prema susjednim republikama u vrijeme raspada dotadašnje federacije, pokrenule su u vrlo oštroj formi dezintegracione procese u Srbiji, Hrvatskoj i BiH. U Srbiji, uprkos novim Ustavom proklamovanog “teritorijalnog monoliteta”, na tzv. Kačaničkoj skupštini, objelodanjena je “Deklaracija o proglašenju Republike Kosovo”. I u Sandžaku muslimanska partija “Demokratske akcije za Srbiju” (lider dr Sulejman Ugljanin) zatražila je “celovitu autonomiju” sa pravom, u slučaju raspada SFRJ, ujedinjenja sa Bosnom (“Novosti”, 9. januara 1990).

Istovjetni dezintegracioni procesi potresali su i Hrvatsku. Tako je SAO Krajina, kao što smo izložili, donijela odluku o “definitivnom razdruženju, odnosno izdvajanju iz Republike Hrvatske”. Nacionalno vijeće Istre, kao “koordinaciono tijelo svih općina ovog najvećeg jadranskog poluotoka”, donosi proklamaciju o “integraciji istarske regije u EZ” (“Novosti”, 6. decembra 1990).

Polazeći od činjenice da su “granice ili međe demarkacione linije i ograde, ostvarene dogovorom ili nametnute silom” (Wilcox Agarad, “Limit”, New York, 1994), srpski i hrvatski militantni nacionalisti (pozicije i opozicije) opredjelili su se za reviziju postojećih međurepubličkih granica “upotrebom sile” - ratom. Kako je na prostorima tek “oslobođenih teritorija” bitisanje pripadnika “neprijateljskih naroda” smatrano veoma opasnim i destruktivnim (“petom kolonom”), pristupilo se neviđenom progonu “osuđenog stranog etnosa”. Progon je podrazumjevao “masovnu primjenu ratnog zločina u njegovoj najbrutalnijoj formi čiji će konačni rezultati doneti apsolutno nacionalno čistu državnu zajednicu” (“The Nation”, 29. januara 1991).

U suštini, rat za prisvajanje “novih teritorija”, za reviziju “avnojevskih republičkih granica” bio je teroristički rat - “praktično, to je bio rat vojski i paravojski protiv nezaštićenog naroda” - tvrdi dr Ivan Ahel (“Naša borba”, 1-2. oktobra 1994). Uostalom, to potvrđuju njegovi katastrofalni rezultati. Veoma je teško sumirati globalne pokazatelje koji bi sa sigurnošću pružili odgovor na pitanje kolike je ljudske žrtve i materijalnu štetu proizveo besmisleni rat. To je i razumljivo, kada se ima u vidu da “svaka strana u ratu preuveličava svoje žrtve, optužujući suprotnu stranu. To spada u sredstva podsticaja mržnje i ratnog raspoloženja u narodu i koristi se u ratnoj propagandi” - s pravom tvrdi Miloš Minić. Pa, ipak, na ta suštinska pitanja nužno je dati što objektivniji i faktografski utemeljen odgovor, kako bi se stekla realna slika “u kakvu su katastrofu političke snage uvukle svoje narode i svoje zemlje; u katastrofu, u kojoj su poništeni rezultati njihovog pedesetogodišnjeg razvoja i napretka na svim poljima i bacili ih unazad tri do četiri decenije” (Miloš Minić, “Plodovi i cena”, “Odgovor”, 5. juna 1997).

Odgovore na pitanje koliku su cijenu platili narodi Jugoslavije, potražili smo i u dostupnim izvorima i studijama uglednih naučnika u zemlji i inostranstvu. Prednost smo dali ljudskom faktoru - žrtvama rata. Objelodanjeni izvori ukazuju na velike razlike ne samo u sumarnim pregledima, već i u kategorizaciji žrtava rata, odnosno ratnog zločina. Tako dr Ivan Ahel cijeni da je u besmislenom ratu-ratovima izgubilo živote oko trista hiljada ljudi, a od toga “90 odsto bili su civili”. Dordž Kini, šef odjeljenja za Jugoslaviju u Stejt Departmentu, smatra da je u “Bosni poginulo na obe strane 25.000 do 60.000 ljudi”, a u Hrvatskoj “od 17.000 do 26.000 lica, većinom građana” (“The New York Times Magazine”, New York, april 1995).

Zapadni vojni analitičari procjenjuju da je u besmislenom ratu u Bosni poginulo oko 100.000 vojnika, od čega oko 30.000 pripadnika Armije BiH, oko 50.000 srpskih vojnika i 20.000 do 25.000 vojnika HV (“Odgovor”, 29. maja 1997). Međutim, Ministarstvo odbrane Republike Srpske tvrdi da je u trogodišnjem ratu u BiH Vojska RS imala 18.392 poginula i 36.543 ranjena vojnika (MO RS, br. 1-01-1645/96). U navedeni brojni pregled nisu unijeti gubici dobrovoljaca iz Jugoslavije i drugih “pravoslavnih zemalja”. Ured za istraživanje žrtava domovinskog rata pri vladi Hrvatske, saopćio je “da je tokom rata u Hrvatskoj bilo 10.668 mrtvih i 2.793 odvedenih i nestalih” (“Velebit”, oktobra 1995).

Obzirom da se u pomenutim pokazateljima ne mogu prepoznati gubici JNA u ljudstvu, kao ni gubici Vojske SRJ (koji do danas nisu zvanično objelodanjeni - osim jednog internog dokumenta, u kojem se tvrdi da su armijske jedinice prve godine rata u Hrvatskoj imale 654 mrtvih), zapadni vojni analitičari procjenjuju da su oružane snage SFRJ i Vojska SRJ, zajedno sa njima potčinjenim paravojnim formacijama, imale oko 7.000 mrtvih (Recent American Foreign Policy - Basic Document 1991-1995).

Gubitke civila u besmislenom ratu, također, veoma je teško precizno utvrditi, jer pored nedostatka cjelovite identifikacije (popisnika) žrtava rata ili statističko-naučne obrade tih podataka, broj usmrćenih građana se “ili krajnje mistificira, uz objašnjenje da se radi o strogo povjerljivim informacijama, ili se olako izriču brojevi usmrćenih” prema propagandnim potrebama. “U Bosni i Hercegovini u toku rata ubijeno je preko 200.000 ljudi” (“Odgovor”, 29. maja 1997). Zato se i dalje broj građanskih lica žrtava rata, sakriva od javnosti. Istina, više institucija i ustanova u Beogradu, Sarajevu i Zagrebu, bave se ovom problematikom, ali se prema njihovim nalazima i zaključcima još uvjek moramo odnositi rezervisano.

Federalni zavod za statistiku u Sarajevu objavio je (29. januara 1996), podatke da je tokom rata u 61 općini pod kontrolom vlasti BiH (nisu uključene općine bihaćke regije) “ukupan broj ubijenih i nestalih 166.824 lica” (“Slobodna Bosna”, Sarajevo, 1996). Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca tvrdi da je “samo na području unsko-sanske regije agresor likvidirao 35.000 do 40.000 civila, u Prijedoru 25.000 civila, Kozarcu 11.000”. (Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, “Agresija na BiH i Bosansku krajinu”, Sarajevo, 1996).

Zapadni vojni analitičari “procjenjuju da je za vrijeme rata u BiH poginulo između 20 i 25 hiljada vojnika HVO-a, mada ovu brojku, koliko je poznato, niko nije potvrdio niti demantovao”. Ministarstvo odbrane “Herceg-Bosne” podatke o građanskim žrtvama besmislenog rata progasilo je “državnom tajnom”.

U Republici Srpskoj, popisnik civilnih žrtava rata još nije kompletiran, “jer se u njihovom slučaju vodi upravno-pravni postupak da bi se ustanovilo da li su oni zaista žrtva rata, te da im bi se odredila visina penzije i ranjenim procenat invaliditeta”. Iako rukovodstvo RS, iz njemu razumljivih razloga, ne želi upoznati javnost o stvarnim gubicima civila - njihovih građana - s vremena na vrijeme Pale obznane brojke o stradanjima Srba. Tako je, nakon povlačenja iz okoline Sarajeva, “srpska strana baratala ciframa od 12 do 15 hiljada mrtvih sugrađana”, a u vrijeme međunarodne arbitraže oko Brčkog, dato je saopćenje da je Vojska RS bila prinuđena osloboditi ovaj grad u kojem je ubijeno 3.153, a ranjeno 7.400 lica, odnosno građana srpske narodnosti (“Odgovor”, 29. maja 1997).

Savezna vlada SRJ je (19. marta 1996), usvojila izvještaj o kršenjima “međunarodnog ratnog i humanitarnog prava na teritoriji bivše SFRJ”, u kojem se konstatuje da su “utvrđeni podaci za 5.362 ubijena lica” srpske narodnosti i da su se “najteži zločini dešavali na više lokacija u Bosni i Hercegovini, kao na primjer, u zatvorima Celovine u Mostaru, Kazana i Dobrinje u Sarajevu, slučajevi u Zadru, Tenji, Dugom Selu, Visokom” (“Politika”, 20. marta 1996).

U ratne gubitke civilnog stanovništva, uračunat je i broj nestalih za koje se sa sigurnošću ne može tvrditi da li je nad njima izvršena egzekucija ili su još zatočeni po raznim kazamatima. Međutim, Međunarodni komitet Crvenog krsta raspolaže podacima da se 28.316 lica iz BiH i Hrvatske vode kao “nestala”. Porodice nestalih sa područja bosansko-hrvatske federacije podnijele su zahtjev da se utvrdi “pravo stanje 19.133 lica, a od toga su 13.426 osobe zatočene ili ubijene od strane organa Republike Srpske” (MKCK, Bileten, aprila 1997).

Broj ranjenih i obogaljenih je, također, još uvjek diskutabilan. Dr Ivan Ahel smatra da je teže ili lakše ranjeno oko milion ljudi - “građana nekadašnje SFRJ”. Republički štab za zdravstvenu i socijalnu sigurnost BiH raspolaže podacima “o 39.106 ranjenika rata 1991-1995”, ali se ne daju podaci da li je riječ o invalidima ili i o ranjenicima bez invalidskih posljedica. U SRJ i Hrvatskoj po metodama “čuvanja državnih tajni”, nisu ozvaničeni podaci o “kategorijama osakaćenih” u besmislenom ratu, a na osnovu pokazatelja objavljenih u medijima, taj broj se kreće od 17.600 do 26.000 lica. Također, u žrtve besmislenog rata treba ubrojiti i “73.407 djece bez jednog ili oba roditelja” (International Federation For Human Rights, Helsinki No I-10, 12/512).

Etničko čišćenje sprovedeno je na najbrutalniji način u mnogim oblastima u kojima je živjelo nacionalno mješovito stanovništvo i “tokom čišćenja uništeno je sve što podsjeća na etnos prognanog stanovništva (imovina, groblja, kulturni spomenici i dobra, religiozne i druge institucije)... Mržnja između ljudi kataklizmičkih razmera pogodila je sve etničke zajednice, a najviše Srbe” (Miloš Minić, nn.) Podaci o ovoj apokalipsi naroda “druge” Jugoslavije, također su nesaglasni. Prema podacima međunarodnih institucija, “pokazatelji izbjeglica iz Srbije, BiH i Hrvatske nisu ažurni”. Dr Ivan Ahel navodi da je “oko četiri miliona lica svih uzrasta i oba pola” protjerano sa svojih ognjišta, pa “danas lutaju svetom po našim i tuđim krajevima, koji su za njih u istoj meri neprijateljski i ne obećavaju im, u budućnosti, ništa dobro” (dr Ivan Ahel, n.d.). Nažalost, razmjere egzodusa, kako po svom karakteru (izbjeglice zbog opravdanog straha od progona i protjerana lica činom genocida) tako i po svojoj sveukupnosti, nije moguće pouzdano utvrditi. Zato i ne treba zamjerati institucijama ili pojedincima zbog izričitih neslaganja njihovih sumarnih zaključaka o razmjerama egzodusa, ne samo zbog stalne promjenljivosti izbjegličkog korpusa (raseljavanjem širom svijeta, strahom protjeranih od legalizacije svog izbjegličkog statusa, minornim povratkom svojim kućama itd), već i zbog neujednačene primjene međunarodne Konvencije (1951) i međunarodnog Protokola (1967) o statusu izbjeglih lica.

Prema podacima međunarodnih humanitarnih organizacija, sa područja nekadašnje SFRJ registrovano je 3.600.000 raseljenih lica, koja su pošla u izbjeglištvo pod prisilom ili iz straha da će “biti proganjani zbog svoje vjere, nacionalnosti, pripadnosti socijalnoj grupi ili političkog mišljenja” (UN, Konvencija 1951). Mladen Kovačević, stručnjak za analitiku statističkih podataka, smatra da su ove cifre pretjerane, pogotovo procjene UN iz 1992. u kojima se barata sa podacima od 2.500.000 izbjeglica bivše SFRJ (“Borba”, 20-21. maja 1995).

Danas broj izbjeglica iz nekadašnjih jugoslovenskih republika pruža sljedeću sliku: “Van BiH se nalazi 1,2 miliona izbjeglica”, iz Hrvatske 407.100, iz Republike Srpske 620.000, iz Srbije 170.000 i Crne Gore 21.000 (UNCCR; B-49/95). Prema podacima “Komesarijata za izbjeglice Republike Srbije, na teritoriji Srbije i Crne Gore nalazi se više od 600.000 izbjeglica iz Hrvatske i BiH” (“Borba”, 16. oktobra 1995). Zagrebačke vlasti tvrde da se na području Hrvatske nalazi 519.000 izbjeglica. Međutim, najveći broj izbjeglica je, ipak, sa područja BiH, a prema podacima međunarodnih institucija, najviše je raseljenih lica: “Bošnjaka 610.000, Hrvata - 307.000, Srba - 243.000 i 23.000 ostalih” (“Odgovor”, 29. maja 1997).

Pouzdano može se tvrditi da je stradanjima i enormnoj ekspanziji ratnih zločina, izvršenim nad Bosancima, doprinjela i podjela Bosne, dogovorena između Slobodana Miloševića i Franje Tuđmana. Prema tvrđenju Vorena Zimermana, posljednjeg američkog ambasadora u Jugoslaviji, “ovim tajnim sporazumom o podjeli Bosne protiv volje Muslimana” međuetnički i međuvjerski rat poprimio je neslućene razmjere kako po svojoj surovosti, tako i po svojoj rasprostranjenosti (Voren Zimerman, “Poreklo jedne katastrofe - Jugoslavija i njeni rušitelji”, Beograd, 1997). I zaista, najsurovije borbe rasplamsale su se oko Mostara između HVO i bošnjačke armije, a između Vojske RS i bošnjačke armije u istočnoj Bosni i Bosanskoj krajini.

Strahote ljudske tragedije u besmislenom ratu-ratovima, pratili su, pored “vojničke smrti”, i bezočni zločini nad civilnim osobama, silovanja (u štampi se pominje broj od oko 14.000 žena i djevojaka), masakriranja djece, spaljivanje ljudskih bića, mučenja stanovništva, bombardovanja i razaranja gradova (Sarajeva, Vukovara, Goražda, Dubrovnika, Mostara, Dervente, Zadra, Bihaća itd), ostavljenih bez hrane, vode, struje, lječenja i u neprekidnom strahu od snajperskog i artiljerijskog ubijanja.

U bezumlju razaranja, a prema podacima Ujedinjenih nacija, “uništena su 2.360 sela, 29 gradskih naselja i oko 130.000 kuća” (“Stvaranje i razaranje Jugoslavije”, str. 175). Kao nigdje i nikada u svijetu, na području Hrvatske i BiH “zapaljeno je i porušeno 817 bogomolja (sakralnih objekata), 2.037 škola, 116 zdravstvenih ustanova, 408 biblioteka i čitaonica, 392 bioskopa i preko 3.000 kulturno-istorijskih spomenika” (WEU, Cuard 1996 T - 12).

Ljudske žrtve, izazvane masovnim ubistvima ili bezočnošću progona onih “naroda sa kojima se ne može živjeti zajedno” i ratna razaranja, bili su i ostali logika, strategijski cilj onih političkih koncepata koji su podsticali patološku mržnju i nacionalističko-šovinističku ksenofobiju, sve pod lažnom krinkom povratka na istorijsku scenu svog “božanskog”, “nebeskog” i “mučeničkog” naroda. U suštini, bila je to revitalizacija filozofije i političke doktrine naci-fašističkog duhovnog mračnjaštva. Uostalom, to javno priznaje i dr Biljana Plavšić, predsjednica Republike Srpske, smatrajući da su “Srbi u Bosni etnički-rasno superiorniji ne samo od Muslimana, nego i od Srba u Srbiji”, pa je upravo zbog toga i opravdana privrženost hipotezi etničko-rasne superiornosti. Plavšićka se zalaže “za potpuno čišćenje istočne Bosne od Muslimana... jer genetski to je kvaran materijal” (“Republika”, 16-31. oktobra 1993). Nacionalistički instinkti lako se pale rasističkom isključivošću koja potencira “mitomanijske tajne” i podstiče potrebu za osvetom, svejedno da li je riječ o Kosovu ili Jasenovcu, terorističkom aktu u Narodnoj skupštini (1928) ili o masakru u Šahovićima i Pivinu polju (Muslimana 1924), a rasne, odnosno nacionalističko-šovinističke osvete, ruše sve pred sobom i oko sebe: život zajednice, materijalna dobra, moral i dušu čovjeka.

Besmisleni rat je unazadio sve ljudske i društvene djelatnosti: privredu, materijalnu osnovu, društveno-pravnu sigurnost (sistem), funkcije vlasti, autoritet i djelatnost državnih, komunalnih i stručnih institucija i asocijacija, socijalnu zaštitu, prosvjetu, kulturu, zdravstvo, penzijsku egzistenciju, ličnu sigurnost i SVE! Materijalna dobra i posebno proizvodnja privrede, gotovo su potpuno uništeni. Tako je proizvodnja gvožđa pala od 4,3 miliona tona na 200 hiljada tona, a čelika sa 4,5 miliona tona na 900 hiljada tona, dok su poljoprivreda i stočarstvo umanjili proizvodnju za 27 odsto u odnosu na predratnu.

Nema sumnje, besmisleni rat-ratovi su, uz pomoć kvazi - nauke, stekli legalitet za društvenu patologiju mržnje ukopane u nacionalistički delirijum i etničko ludilo. Tako “Čista Srbija - novi eugenetički praktikum”, izdavač Vojno etnohigijenski zavod i IP “Srpsko biće”, ističe da je eugenetika (nauka o rasnoj i etničkoj higijeni) postala “duhovnim učiteljem” ali i praktičnim priručnikom “za prepoznavanje stranaca - etničkih tuđinaca, mešanaca i inovjernika na ulici, na radnom mjestu i u domu”, a pogotovo “ratnika na bojištima za praiskonsku srpsku krv” (“Borba”, 18-19. jula 1991).

- “Pored nemjerljivog materijalnog razaranja, ubijanja i fizičkog sakaćenja ljudi, besmisleni rat je razarao i ljudsku psihu. Zbog cenzure nema valjanih naučnih podataka o ratnim posljedicama po zdravlje naroda. Doduše, savezni ministar za rad, zdravstvenu i socijalnu politiku, Miroslav Ivanišević, je izjavio da su sankcije ubile oko 80.000 stanovnika SRJ (Slobodanka Ast, “Srbija u depresiji”, Helsinška povelja, Beograd, jun 1997). Ostali zdravstveni stručnjaci govore o epidemiji psihijatrijskih oboljenja, o dramatičnom porastu samoubojstava (za 70 odsto), o porastu kardiovaskularnih oboljenja (za 40 odsto), o povišenom šećeru u krvi (za 5 odsto), uvećanoj pojavi infarkta (za 81 odsto) i apopleksije (za 68 odsto) (Dr Milisav S. Bogdanović, “Populacija i rat”, 1995). Rat i poratne godine (drastično osiromašenje izazvano ratnom katastrofom) najviše su pogodili one koji su najmanje krivi - djecu, žene i izbjeglice.

U periodu 1991-1994. znatno je povećana smrtnost odojčadi, a čak 80 odsto djece ima anemiju. “Od oko 310.000 dece izbeglica, 110.000 bilo je izloženo ratnim stresovima” (Slobodanka Ast, n.d.). Zdravstveno stanje izbjeglica je katastrofalno. Uprkos strahota koje su preživjeli tokom rata, 39 odsto protjeranih nijednom, od kada su došli u novu sredinu, nisu osjetili “patronažnu dužnost zdravstvenih ustanova”. Neke zdravstvene institucije koje su se bavile istraživanjem zdravstvenog stanja kod raseljenih lica tvrde da u ovoj populaciji 14 odsto ima povišen šećer u krvi, 11 odsto kardiovaskularne probleme i 38 odsto neuro-psihološka oštećenja,” analizira dr D. Plenča.

Prema tome, besmisleni rat nije samo “međusobni sudar neprijatelja”, već, prije svega strahovita pošast za sve narode i narodnosti na području nekadašnje Jugoslavije. Međunarodne zdravstvene i humanitarne institucije prognoziraju da će se mentalno zdravlje srpske, hrvatske i bošnjačke populacije “dovesti u prihvatljive, po svjetskim mjerilima, minimalne zdravstvene standarde, tek za dvadeset godina, tj. kroz biološku izmjenu dvije generacije”. Upravo zbog toga nema i ne može biti oprosta za nosioce ratne politike i ustrajne aktere uništavanja čovjeka, opravdavanja “interesom nacije” i pravom njenih (izabranih ili samoproglašenih) vođa da upotrebom sile razrješavaju izmišljena ili opravdana vitalna pitanja “svog besmrtnog naroda”.

Druge rezultate, osim totalne katastrofe, besmisleni rat, kao proizvod avanturističke politike, nije mogao donijeti. Uništeno je sve, a rušenjem međunarodnog položaja Jugoslavije, uvedeni smo u istoriji nezapamćenu svjetsku izolaciju. Jer, “jugoslovensko samoupravljanje, koliko god nesavršeno i neefikasno, ipak je imalo karakter tržišta i, u današnjoj terminologiji govoreći, mi smo bili u dugotrajnoj tranziciji. Šta više, bili smo članovi ili bar u pridruženom članstvu većine organizacija za koje se istočnoevropske zemlje i dan danas bore da se učlane. Na samom početku raspada Jugoslavije, nuđeni su nam još povoljniji aranžmani. Sve je to odbijeno... i mi smo postali ISTOK, kada je ISTOK ukinut, i izolovani u rezervat, kada ceo svet dnevno pojačava svoju međusobnu komunikaciju” (Nadežda Gaće, “Tragične posledice savršene prošlosti”, “Danas”, Beograd, 18. juna 1997).
“Ne priznaju li se zločini do kraja, u svoj težini, ne kaže li se sve o žrtvama i zlodjelima raznih vrsta, ako se to ne prizna, vući će se za nama sjene smrti. Priznati i za to naći smjelosti.”

Književnik Predrag Matvejević


“Nadajmo se da su sa ovim tragičnim ratom, dakako uz visoku cenu, konačno pokopane dve velike istorijske zablude – o srpskom jugoslovenstvu i velikoj Srbiji, koje su srpski narod odvele na stranputicu istorije.”

Publicista Milenko Marković


IMENUJMO GLAVNE AKTERE I LIČNOSTI APSURDNIH RATOVA


Vojničko razmišljanje o unapred izgubljenom ratu, završiću kao i izlaganje na Okruglom stolu Društva za istinu o antifašističkoj narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji (1941-1945), održanom od 5. do 7. decembra 1995. u Beogradu.

“SFRJ je vojno poražena iznutra. JNA je razbila sama sebe. Uloga Vrhovne komande i ŠVK ne može da bude drugačije ocjenjena nego negativno. Uzroka razaranja SFRJ je više, ali, kada se stvar svede na glavne uzroke, moglo bi se reći da je to:

- odstupanje Srbije od osnova ravnopravnosti, demokratije i nužnog strpljenja u međusobnim odnosima, a to odstupanje je postepeno sazrevalo od pojave Memoranduma SANU, kao idejno-političke platforme;

- fatalna politika Beograda i Zagreba oko podjele Bosne, i

- odstupanje armijskog vrha od koncepcije opštenarodne odbrane i principa na kojima je građena.

A kada su se idejno i planirano spojili - kada je ratna politika našla agresivnu silu, počela je ofanziva - psihološko-propagandni rat, početni oružani sukobi kao prethodnica i priprema ratova. Agresivnost nije mogla a da ne izazove reakcije u drugim djelovima SFRJ, specifične od sredine do sredine, koje su, zatim, u toku rata, i same mjenjale svoj karakter, pri čemu se dešavalo da prvobitni branioci postanu agresori, uz obilje ratnih zločina na svim stranama” (“Stvaranje i razaranje Jugoslavije”, str. 191).

Bilo je više prekida i obnavljanja ratnih dejstava od 1990. do 1995, kada je nađen spas u miru i protiv svih onih snaga na Balkanu koje mogu da ugroze druge. Prije ili kasnije, neizbježni su demilitarizacija svih, povratak izgnanih, granice bez pasoša, garancije manjinskih prava, ugovori između bivših jugoslovenskih država o ratnoj odšteti, abolicija učesnika i kažnjavanje svih ratnih zločinaca. A ko, eventualno, ispolji silu, na njega treba ići svim demokratskim snagama kod nas i uz pomoć svijeta.

Glavne ličnosti apsurdnih ratova (S. Milošević, F. Tuđman i A. Izetbegović) bili su tri sedmice zatvoreni, uhapšeni i ugošćeni u vonjoj bazi Rajt-Peterson, gdje je okončano najveće ubijanje poslije Drugog svetskog rata. To se dogodilo u vrijeme kada su ratovi izgubljeni i pošto je izvršeno oko 3.500 vazdušnih akcija NATO i drugih snaga po Bosni i Hrvatskoj - u vrijeme kada je broj NATO napada bio približno jednak broju najviše ispaljenih projektila na Sarajevo u jednom danu i kada je izmjenjen opšti odnos snaga.

I tu su sva trojica na mirovnoj konferenciji u Dejtonu položili oružje i doživjeli poraz – 21. novembra 1995. Dobro bi bilo da su ostali u Ohaju ili negdje drugde… Na listi poznatijih “političara” i “vojskovođa”, koji snose najveću krivicu, su R. Karadžić, R. Mladić, M. Martić, V. Šešelj, D. Kordić i još neki - za i pred Hag. A da li je lista kompletna - sa svih strana? Gdje su kreatori i glavni realizatori rata? Gdje su “vojskovođe” sa Vukovara, Podrinja, Konavlja i Dubrovnika, Lovinca i Velebita, Zadra, Sarajeva, Mostara, Jajca, Foče, Bihaća, Prijedora, Ahmića, Srebrenice, Medačkog džepa, izvršioci “Bljeska” i “Oluje”, a posebno sa onih taktičko-operativnih pravaca i punktova gdje je sve opustošeno?

Gdje su “političari” koji su vršili smotre pred odlazak u bojeve i rušilačke pohode, koji su pozdravljali i odlikovali i nakon zločina? Gdje su rušioci više hiljada spomenika velikog antifašističkog rata 1941-1945. - iz Užica, Vukovara, Foče, Jajca, Marijinih Prkosa, Titovog Drvara, Srba, Titove Korenice, Ličkog Kamenskog, Petrove gore, Šamarice, Kozaračke Mrakovice, Klisa, Sutjeske, Neretve, Sremskog fronta i hiljade drugih, porušenih po Hrvatskoj i Bosni od strane raznih vojski.

Gdje su svi vrhovni komandanti, ministri odbrana i unutrašnjih poslova, načelnici generalštabova i stožera, komandanti armija, korpusa i zbornih područja? Svi oni treba da budu barem svjedoci onoga što se događalo u njihovo vrijeme i u njihovim “zonama odgovornosti”.

Bez odgovornosti najodgovornijih - nema pravog i stabilnog mira, nema perspektive i vraćanja prirodnim tokovima saradnje naroda koji moraju da žive zajedno, jer su geografski jedni kraj drugih, kulturno-istorijski povezani, ekonomski međuzavisni. Sve su to ključna pitanja za novostvorene države na jugoslavenskom prostoru, ali i za međunarodnu zajednicu. Na tome se, u stvari, polaže najveći moralni ispit.

Ako na haškoj klupi i domaćim klupama budu sjedili samo izvršioci druge, treće, četvrte komande, poraz će biti mnogo veći, posljedice još trajnije, domašaji širom svjeta nesagledivi, a novom zlu će se širom otvoriti mnoga nova vrata…

Apsurdni YU-ratovi izmjestili su iz ležišta uobičajene predstave i izmjenili značenja mnogih pojmova. Oni koji su sebe smatrali ili još smatraju pobjednicima, faktički su gubitnici. Poraženi, zbog toga što su vjerovali da se takvo zlo ne može dogoditi, nevinošću svojih stradanja i impozantnošću patnje, uzdizali su se u moralne pobjednike čak i kada su po svemu bili gubitnici.

U svim vremenima i na svim prostorima, dezerteri su smatrani izdajnicima i kukavicama. U ovom ratu-ratovima oni to nisu, čak su izazivali divljenje, imali podršku poput momka koji je od Vukovara dotjerao transporter u Beograd i garažirao ga pred Saveznom skupštinom. A najtragičniji primjer je mladić koji je, u moralnoj dilemi šta su zapravo dužnost, patriotizam, hrabrost, a šta manipulacija, zloupotreba, zločin, izdaja, između dva stroja negdje kod Šida ispalio metak na sebe. Ti ljudi zaslužuju spomenike, a u obnovi porušene istorije naći će se valjda na više strana mjesta i za spomenike “nepoznatom dezerteru”.

U ovom ratu ili poslije njega, razišli su se republički predsjednici i vladari sa svojim posljednjim predstavnicima u Predsjedništvu SFRJ. Slobodan sa Borom Jovićem, Franjo sa Stipom Mesićem, Alija sa Bogićem Bogićevićem, i Momir sa Brankom Kostićem. Istomišljenici ili se nisu razdvajali, ili su ostali zajedno - Kučan sa Drnovšekom i Gligorov sa Tupurkovskim. I među mnogim vojskovođama je rascjep. A bilo je i mnogo drugih razvoda brakova, svojevremeno sklopljenih iz velike ljubavi ili koristoljublja...

Knjige svih takozvanih “vrhovnih komandanata” - knjiga J. Drnovšeka “Moja resnica”, knjiga B. Jovića “Poslednji dani SFRJ”, knjige S. Mesića, B. Kostića, D. Ćosića i V. Kadijevića, mada su različite - značajni su izvori - dokumenti. U principu, uglavnom, pisane kao opravdanja, predstavljaju, svaka na svoj način, optužnice za druge ali i za autore, za ono što su učinili, ali i za ono što nisu učinili a bili su dužni da učine.

Vrijednost knjiga bivših vrhovnih komandanata i članova bivšeg Predsjedništva SFRJ i SRJ je u tome što iznose (a da li još sve?) njima poznate činjenice o ratu-ratovima na prostoru bivše Jugoslavije i o ulozi lidera republika koje su predstavljali u jugoslovenskom vrhu. Pokazuje se koliko su oni, a koliko drugi kreirali politiku i planirali rat-ratove.

Malo je bilo onih koji su mogli zamisliti sve što se dogodilo, a dogodilo se najgore.

Imenujmo, i bez okolišavanja, sve koji su to započeli i napravili. Slobodan Milošević i Franjo Tuđman su otišli suviše i toliko daleko da ne mogu nazad iako to pokušavaju. Idu i dalje stranputicom, kockaju se, radi ostajanja na vlasti, sa vitalnim interesima Srbije, Hrvatske, BiH i Crne Gore.

Savremena istorija, i u našem slučaju, pokazuje da se nasiljem ništa trajnije ne može oteti, ni podjeliti ono što pripada drugom, razdružiti ono što je suštinski zajedničko. Ništa se ne može dobiti silom, na dugi rok. Neka stigne kazna sve ideologe, organizatore i realizatore, one koji su to zaslužili. Narodna mudra izreka kaže - ničija sila nije dovijeka.

Rat nije završen, niti je naš povratak u svijet moguć dokle god ne budemo ispunili prihvaćene međunarodne obaveze, a to su:

Cjelovita BiH u okviru ranijih granica.

Saradnja sa Hagom (a ne prkos) i kažnjavanje krivaca za rat.

Međusobno priznanje jugoslovenskih republika.

Povratak svih izbjeglica.

Dijalog sa Albancima na Kosovu.

Pravog mira nema dok ne prestane specijalni rat, koji još traje, dok Srbi u Hrvatskoj, Bošnjaci, Srbi i Hrvati u BiH, Albanci i Mađari u Srbiji ne budu pravno i stvarno konstitutivni djelovi u tim republikama. Dok sa scene ne odu glavni inicijatori i “vojskovođe” u besmislenim ratovima, dok ne nestane njihova netolerantnost, nacionalistička dvoličnost i tvrdokornost u međusobnim i odnosima sa svjetom, dok ne odu oni koji su napravili etnički čiste regione i države.

I na kraju, dok ne dođu nove, svježe, savremene - treće snage, sposobne da u različitostima koje treba poštovati, vide zajednički interes i budućnost, a to su snage demokratske i antifašističke orijentacije.
“Smatram da nostalgija za kojom se žudi ili kojoj se nadamo, za idiličnom Jugoslavijom – pripada svetu mitologije. Ali ima mesta saradnji na novim osnovama i mi možemo i moramo da idemo u susret toleranciji, civilizaciji i demokratiji, jer nam taj put budućnosti diktiraju tekovine NOB-a.”

Profesor Sinan Hasani

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


X

NISMO ĆUTALI


“Unositi svetlost istine u događaje iz prošlosti znači služiti sadašnjosti.”

Nobelovac Ivo Andrić

“Svako začaurivanje u čistu srpsku kulturu smatram štetnim i besperspektivnim za same Srbe.”

General-pukovnik Dr Gojko Nikoliš


TRI UPOZORENJA KOČE POPOVIĆA (1989)


Sprečiti dalji sunovrat*)

*) Pismo Koče Popovića “Borbi” 1989.


Poštovani direktore i uredništvo,

Molim vas da u vašem listu objavite ovaj moj kratki komentar. Povod neodržani “miting istine” u Ljubljani.

l. Neću se baviti ovde ko je i koliko odgovoran za nesrećni tok događaja (iako imam svoje mišljenje).

2. Potpuno je besmisleno koristiti jedan lažan razlog, kakav je “miting istine” za ovoliku furtutmu. Razlozi su daleko dublji.

3. Nečija jednonacionalna “istina”, samim tim što je takva, ne može biti istina. Ona suzbija razboritost slobodnih građana.

4. U stvorenoj situaciji jedino što preostaje jeste: da se kompetentni predstavnici dveju strana sastanu i pokušaju pronaći kakav-takav zajednički jezik, i tako spreče zajednički dalji sunovrat.


1. decembra 1989.
Koča Popović


Koča Popović govori za “NIN”**)

**) “Nin”, 21. juna 1991.


Pred pripremani miting antibirokratske revolucije u Ljubljani 1989. Koča Popović je javno govorio “o sunovratu”. Dvije godine kasnije, ljetujući posljednji put (u svojoj 83. godini) u voljenom Dubrovniku, Koča opet govori, ovog puta šire, ne isključuje “krv do koljena” u Hrvatskoj i u Bosni i na Kosovu, koje “može biti silom smireno samo privremeno”. Šta je u ovoj fazi jugoslovenske krize izjavio Koča Popović? Mnogi su otišli “a tek Marko (Nikezić) - praznina za koju nema zamene”. Po Koči, Nikezić je bio racionalniji od njega, a Koča “staloženiji” i nastavlja: “Politika koja nas je bacila u nacionalistička razračunavanja nije uvezeno zlo, već je ona naše ogledalo i naša najrazornija žica”, jer smo u masi toliko “necivilizovani da manipulisanje pali”.

O najuticajnijim nacionalnim liderima Koča kaže: “Prepoznaju se po tome što veruju u silu i propagandu, a neistomišljenike teško podnose.” Koča pronalazi sličnosti između Slobodana Miloševića i Franje Tuđmana. On ostaje uvjeren da je nacionalizam negacija demokratije. Na pitanje idemo li u građanski rat, odgovara: “Mogućno je, ali to ne bi bio klasičan građanski rat u kome bi se obračunavali delovi i iste nacije. Oružani sukob naših nacionalizama bio bi građanski rat u okviru Jugoslavije, a ne u republikama.”

Govoreći o liderima na srpskoj i hrvatskoj strani, Koča tvrdi: “Ne verujem da su lideri toliko čisti, pre bih rekao da su mešanci, jedna polovina glave im radi više ili manje uspešno, a druga, što iziskuje mudrost, državničku pronicljivost u odnosu na budućnost - tako reći je na nuli.” Na pitanje da li u srpsko-hrvatskom čvoru, koji opako steže nacionalističko samouništavanje, vidi ljude kadre da nađu političko rješenje, Koča odgovara: “U ovom trenutku ne vidim ni jedan uverljiv razlog da verujem u miran rasplet. Hrvatski i srpski nacionalistički lideri mogu, istina, pokušati da dođu do kompromisa, ali, uglavnom, na račun trećih.” I konkretnije, “ne isključujem mogućnost da Bosna plati ceh”.

Na pitanje da li isključuje mogućnost sporazuma o autonomiji Srba u Hrvatskoj, Koča Popović je gotovo kategoričan: “Ne smatram ga izglednim.” Na pitanje šta će napraviti JNA, Koča razmišlja: “Ne znam šta će vojska napraviti u međuvremenu. Pričaju da ostaje svuda. Ali šta protiv tako žilavih jednoumlja da uradi bilo koja vojska? Neće li njeni uspesi biti vrlo privremeni, sa toliko negativnih posledica za budućnost, da to nije nikakvo rešenje. Neće li se i vojska sama izložiti opasnosti raspadanja? Kosovo se, možda, može okupirati, ali Hrvatska (i Bosna) sasvim sigurno ne može.”

Govoreći o “aktivnoj pasivnosti” u sprečavanju rata “svesnim uzdržavanjem”, Koča daje pozitivnu ocjenu vojsci, ali zaključuje: “Ne verujem da vojska sama može nešto da postigne, prosto zato što sila, kao takva, ništa ne rešava.” Koča nastavlja: “Ishod zavisi od političkih odnosa snaga, jer glavni centri moći ostaju u glavnim republikama na osnovama i pod kontrolom nacionalističkih pokreta i programa, a oni sve više zavise od jurišnika nacio-šovinističkog divljanja, rastućih i uveliko naoružanih proustaških i pročetničkih, na sve spremnih agresivaca, čije je usmerenje u biti fašističko.”


Koča Popović govori za “Nedelju”


U intervjuu “Nedelji” (23. juna 1991), Koča Popović je još oštriji i konkretniji: “Ja sam protiv svakog nacionalizma, jer je nacionalizam najniži oblik društvene svesti.” Koča je ljut što, eto, “Bosnu pokušavaju da raščereče, raščupaju”, vjerujući i dalje da je Bosna “veoma važna tačka za budućnost Jugoslavije”. Koča je gnjevan na Dobricu Ćosića i kaže: “Ma, kakav Ćosić. Ćosić je Srbenda. A ja nisam Srbenda. Ja sam Srbin po rođenju, inače sam Jugosloven.” Najinteresantnije je mišljenje ovog kosmopolite o nacionalnim strankama, gdje kaže: “Nacionalne stranke nisu moj izbor. Ne mislim da se neće, na nesreću, održati na vlasti, ali za sebe pouzdano znam da svoju ideologiju neću graditi ni na opanku ni na šajkači”, i nastavlja: “HDZ je pobedio dobrim delom zahvaljujući Miloševiću. On je glavni zaslužnik ili krivac za tu pobedu, jer je tako bezvezno vodio srpsku politiku da je morao da potakne i natera ove da utočište traže u nacionalizmu”. Govoreći o budućnosti Srbije, Koča kaže: “Ma kakva budućnost. Budućnost Srbije je daleka. Srpsko-hrvatski spor je tako dubok da će mu trebati 20 do 50 godina da se zaborave jame... i njihovo obnavljanje.”

Ovo su samo tri reakcije poštovanog i cjenjenog partizanskog komandanta, prvog do Tita, intelektualca međunarodnog nivoa, načelnika Generalštaba JNA, ministra inostranih poslova, potpredsjednika SFRJ. Dakle, Koča Popović je kao na skeneru predviđao situaciju. Zar se ne treba složiti sa ovim ocjenama i predviđanjima i zar ih uopšte treba komentarisati?


Odbrana, čuvanje i razvijanje tekovina NOB-a je trajan zadatak i ne samo boraca Narodnooslobodilačkog rata.”


PROTIV SIJAČA ZLA (1990)


Na koordinacinom odboru sekcija V, VI i XIV brigade XIX sjeverno-dalmatinske divizije u Beogradu, razgovaralo se (28. marta 1990), o napadima na vrhovnog komandanta NOV i POJ, maršala Jugoslavije Josipa Broza Tita, a na Predsjedništvu domicila XIX divizije i III pomorskog sektora (6. aprila 1990), u Zadru, usvojeni su stavovi kojima se želi upoznati javnost. General-pukovnik Ilija Radaković obratio se tom prilikom našoj redakciji, pa ovaj tekst objavljujemo u cjelosti (“Lički vjesnik”, br. 8, od 15. aprila 1990):

“U posljednje vrijeme, naročito u nekim sredinama, su u porastu napadi na Tita i manifestiraju se na različite načine - negativni napisi u djelu štampe, skidanje i zamjena slika iz službenih prostorija, korišćenje Titovih slika za kamuflažu nacionalizma, napadi na članove porodice, napadi na JNA, pritisci za mjenjanje naziva gradova koji nose njegovo ime, nepominjanje njegovog imena i djela i na manifestacijama vezanim za istorijske događaje, izbacivanje iz biblioteka knjiga vezanih za NOB i Jugoslaviju i pokušaji podizanja sudskih optužnica. Ovi napadi izviru i dolaze prvenstveno iz sredina gdje je šovinizam uzeo maha, gdje je štošta podređeno nacionalnoj mitologiji, gdje se bježi u uže okvire i prostore; izviru iz pogleda i opredjeljenja koja su svojevremeno na scenu izbacili ustaše, četnike, baliste, ljotićevce, belogardejce i slične. Izviru iz ostataka poraženih snaga u ratu, poraženih pojedinaca i grupa na IV plenumu, maspoku i novokomponiranih nacionalšovinista. Najgori su oni napadi koji Tita optužuju za zavjeru protiv ovog ili onog naroda. Našu revoluciju i Tita treba braniti prvenstveno u sredinama odakle kreću napadi.

Napadaju se gotovo sva najznačajnija dostignuća više generacija - borba protiv fašizma, narodnooslobodilačka borba 1941-1945, avnojevska Jugoslavija i njen integritet, otpori staljinizmu 1948, otpor istočnim i zapadnim hegemonističkim aspiracijama, samoupravljanje, nesvrstana politika i naša uloga u borbi protiv rata i vojnih blokova. Napada se ceo period od 50 godina vlasti partizana i komunista, bez obzira na činjenicu da narodi Jugoslavije nikad duže u svojoj istoriji nisu imali 45 godina zajedničkog života bez rata.

Te tekovine brane ne samo ratne, već i sadašnje generacije. Uvjereni smo da bi i sadašnje generacije u tadašnjim (našim) uslovima i okolnostima bile pod zastavom za slobodu i ravnopravnost, a protiv šovinizma i bratoubilačkog rata. Najprogresivniji iz mlade generacije to i pokazuju, a njen dio je zbunjen onim što se dešava, ponajviše napadima na tekovine koje su ostvarene pod Titom, a koje nitko razuman ne može osporiti. Odbrana, čuvanje i razvijanje tih tekovina je trajan zadatak i ne samo boraca narodnooslobodilačkog rata.

Teško nam padaju napadi koji dolaze od pojedinih učesnika oslobodilačkog rata. Napadi onih koji se izvlače od učešća i odgovornosti za neke odluke u ratu i poslije rata, pojedinaca kod kojih je nacionalno postalo isključiva mjera vrijednosti, od nekih ratnih drugova koji zamaraju sebe i druge neslaganjima oko nekih pitanja iz istorije, od pojedinaca koji nose visoka priznanja po Titovom ukazu i koji snose dio odgovornosti za razbijanje boračke organizacije. Tim ‘drugovima’ kažemo da takvo ponašanje nema nikakvog smisla, jer se takvim držanjem ne negiraju samo opšte vrijednosti revolucije, već i njihov sopstveni doprinos u njoj.

Nezadovoljni smo sporim i nepotpunim reagiranjima na napade i od mnogih oficijelnih institucija države, Saveza komunista i društveno-političkih organizacija. Osuđujemo dio štampe, koja zloupotrebljavajući demokratiju (što je vrlo opasno), razbija međuljudske i međunacionalne odnose. Od tih institucija i takve štampe tražimo, i u interesu njih, da stanu protiv svih drugih sijača zla.

Mi borci ne reagiramo samo zbog nas (svi smo stariji od 60 godina), nego reagiramo i u ime svih građana, zbog mladih generacija i njihove perspektive.

Ne slažemo se i sa neiskrenim izjavama i parolama o zajedništvu, bratstvu i jedinstvu i ‘jugoslovenstvu’, pomoću kojih se protežiraju pojedini nacionalni i lokalni interesi. Oprezni smo prema svim obećanjima o ‘preobrazbi i preporodu’, kao da do sada nije ništa urađeno. Pripadnici naše divizije, Srbi i Hrvati iz sjeverne Dalmacije i Like, s područja četiri ratna okružna komiteta KPH i KPJ (ličkog, kninskog, šibenskog i zadarskog), znaju, više nego drugi, šta je bratstvo i jedinstvo. Nitko od nas ne brani greške i njihove nosioce u prošlosti. Nitko od nas ne brani to što nismo bili dovoljno radikalni i dosljedni u realizaciji samoupravljanja, što demokratiju nismo uvjek pravilno shvatali i ostvarivali, što smo više puta lutali i kolebali se oko prave ekonomske politike.

Izbori su pred nama i to je vrlo ozbiljna stvar, a posebno u krajevima odakle je naša divizija. U vezi s tim, mi smo:

– Za mirne i dostojanstvene pripreme i izvođenje izbora, a odgovornost za to snose svi faktori, sve stranke i svi građani.

– Mi smo za programe onih stranaka koji Jugoslaviju kao dobrovoljno organizovanu zajednicu ne dovode u pitanje, za još bogatiju i demokratskiju državu ravnopravnih naroda i narodnosti.

– Mi smo za programe koji respektuju i naslanjaju se na pozitivne rezultate koje smo postigli posljednjih 50 godina, od toga 40 godina pod Titom.

Kao što smo se uvjek, vjerni našim revolucionarnim tokovima, suprotstavljali hegemonizmu i dogmatizmu, teorijama o bratskoj pomoći, tako smo i protiv nametanja svojih stavova i koncepta drugima, bez demokratskog dijaloga i uvažavanja tuđih mišljenja i pogleda.

– Mi smo za jednaka mjerila o tome tko i koliko destabilizuje Hrvatsku i Jugoslaviju. Nema aktuelnijeg zadatka od realnog sagledavanja i ocjenjivanja događaja i naše pomoći u trasiranju svježih puteva u razvoju društva i Saveza komunista Hrvatske i Jugoslavije.

– Mi smo za programe Saveza komunista Hrvatske - stranke demokratskih promena. Pored ostalog, zato jer smo pod zastavom KPH i KPJ krenuli u revoluciju, jer smo za njihove ciljeve dali mnogo života. Program SKH je uspješno napravio vezu njene prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Ova stranka želi Hrvatsku i Jugoslaviju bez mržnje. Želi Hrvatsku kao državu hrvatskog i srpskog naroda. Program SKH je odlučno protiv svakog nacionalističkog diktata bez obzira odakle dolazi.

Za ova naša opredjeljenja mi ćemo se pojedinačno i zajednički zalagati u radu naših sekcija, koordinacionog tjela, domicila divizije, u boračkoj organizaciji, u kontaktu s ljudima svuda, posebno u krajevima gdje smo se borili. Sadašnja situacija to od nas nedvosmisleno traži.”

Poslije ovog sastanka u Zadru (domicil divizije), “Slobodna Dalmacija” je 7. aprila 1990, pored ostalog, objavila sljedeće:

“Nismo protiv višestranačja, ali smo protiv stranaka nacionalističke orijentacije, zalažemo se za slobodu čovjeka, istinski demokratsko djelovanje i pravnu državu. Mi smo za program koji nudi SKH-SDP i ekonomsku politiku Ante Markovića”, istakao je predsjednik domicila Rudi Bašić, ratni komesar 7. dalmatinske brigade.

Podsjećajući na prigovore HDZ da se borci i generali isuviše mješaju u predizbornu kampanju, general Petar Babić, ratni politkomesar 19. divizije, je to nazvao “zabranjivanjem davanja glasa onima koji su stvarali, za šta su se borili”, ocjenjujući SKH-SDP “najprogresivnijom strankom u Hrvatskoj”.

General Milan Kuprešanin, jedan od ratnih komandanata divizije, govorio je “o rovarenju snaga velikosrpskog i velikohrvatskog nacionalizma”.

Ratni politkomesar V dalmatinske brigade, general Ilija Radaković, ponudio je tekst “Sijači zla”, a u diskusiji, pored ostalog, izjavio: “Osnovni protivnici Jugoslavije su velikosrpski šovinistički unitarizam i velikohrvatski šovinistički separatizam.”


ZA STRANKU DEMOKRATSKIH PROMJENA (1990)


“Podržavamo principijelnu politiku SKH - Stranke demokratskih promjena od 11. kongresa na ovamo.

Smatramo da je ta politika nastavljač najboljih tradicija hrvatske i jugoslovenske ljevice i demokratskih pokreta, primjerenih današnjem vremenu. Podržavamo i stavove CK SKH-SDP i njegovog Predsjedništva o ‘Pismu’, što su ga potpisali učesnici tzv. radno-konsultativne sjednice CK SKJ, jer se tim ‘Pismom’ poziva na raskol u SKH.

SKH-SDP je danas istinski garant demokratskih promjena u miru i sigurnosti, a suprotstavlja se nacionalnim podjelama, sukobima i raspirivanju mržnje među narodima i ljudima u Hrvatskoj i Jugoslaviji. Uz pokušaje izazivanja unutarpartijskog raskola želi se oslabiti SKH-SDP uoči izbora u borbi protiv ekstremne nacionalističke desnice i šovinizma koji objektivno vraćaju sve aveti prošlosti. To nanosi najveću štetu i opasnost i interesima hrvatskog naroda, a posebno jedinstvu Hrvata i Srba i ostalih naroda i narodnosti u Hrvatskoj.

Usprkos određenih unutarparijskih razlika u gledanjima na pojedine konkretne probleme, koji u SKH-Stranci demokratskih promjena mogu i legitimno postojati, pozivamo komuniste da se suprotstave raskolu u Savezu komunista Hrvatske. Pozivamo sve građane demokratski opredijeljene, sve opredjeljene snage demokratskog socijalizma, da se ujedine i da glasaju ZA kandidate SKH-SDP i sve lijevo orijentirane kandidate, kao nezaobilaznom dijelu demokratskog bloka na suvremenoj pluralističkoj sceni Hrvatske i Jugoslavije. Nalazimo se pred velikom povijesnom odgovornošću za miran prijelaz u demokratski poredak. Suprotstavljamo se kako dogmatizmu birokratskog centralizma, tako i agresivnom nastupu nacionalizma i totalitarizama svih vrsta.

Zato glasajte ZA SKH-SDP i kao snagu koja je počela reforme i podržava reformski program Saveznog izvršnog vijeća s predsjednikom Antom Markovićem, koji uživa veliku podršku u zemlji i svijetu.”


Zagreb, 12. travnja 1990.


Među potpisanim je 36 penzionisanih generala (15 narodnih heroja), i to: iz Like - 18, Dalmacije - 8, Korduna - 3, Slavonije i Zagorja - 3, Gorskog Kotara - 3,


“Zvižduci meni behu aplauzi odobravanja Tuđmanu.”

General-pukovnik Dr Gojko Nikoliš


ZAŠTO JE IZVIŽDAN GENERAL, NARODNI HEROJ I AKADEMIK,

DR GOJKO NIKOLIŠ*)


*) Na skupu Srba u Centru “Sava”, Beograd, 29. juna 1990.


Komentarisaću taj događaj oslanjajući se na ono što je objavila “Borba”, 3. i 4. jula 1990.

Gojko Nikoliš se predstavio skupu rekavši: “Rođen sam u čisto srpskom selu u Hrvatskoj. Otac mi je pravoslavni srpski sveštenik... Učio sam srednju školu u Karlovcu i Sremskim Karlovcima. Medicinski fakultet u Beogradu. Komunističkom pokretu sam pristupio 1935, ali ne po bilo čijem vrbovanju, već po potrebi moga ondašnjeg unutrašnjeg duhovnog bića. Kao dobrovoljac interbrigada učestvovao sam u Španskom građanskom ratu i 1941. do 1945. u NOR. Posle 50 godina partijskog staža osjetio sam potrebu da crvenu knjižicu vratim.” Za ovakav uvod dobio je blagi aplauz.

Slobodan sam (I. R.) da ovu kratku biografiju dopunim. Nikoliš je narodni heroj. U NOR-u je bio načelnik saniteta Vrhovnog štaba (Tito i Gojko u ratu jedini nisu mjenjali funkcije). Dugi niz godina, u dva navrata, bio je načelnik Sanitetske uprave JNA. Iz JNA u diplomatiju odlaze Koča Popović, Danilo Lekić, Dušan Kveder, Gojko Nikoliš, Peko Dapčević (svi “španci”) i još neki - poznata intelektualna elita ratne i posljeratne JNA. Akademik je SANU, zajedno sa Dobricom Ćosićem i Jovanom Raškovićem (koji predsjedavaju skupu na kojem njihov kolega biva izviždan, a da oni ne intervenišu).

Šta je na tom skupu rekao Gojko Nikoliš? Za položaj Srba u Hrvatskoj je rekao: “Reč je o strategiji denacionalizacije i asimilaciji... Savremena strategija hrvatskog rukovodstva (Tuđman je došao na vlast) prema Srbima predstavlja tihi, potajni genocid... Ustav Hrvatske je, najblaže rečeno, nejasan i dvosmislen.”

Za pitanje autonomije Srba u Hrvatskoj, Nikoliš kaže da se radi o “kulturnoj autonomiji, ali i osloncu na najveće tekovine hrvatske kulture... Svako začauravanje u čistu srpsku kulturu smatram štetnim i besperspektivnim za same Srbe”. Izrekavši ovo, biva izviždan sa glasnim protestima. Uprkos ovom, Gojko nastavlja: “Kada se govori i danas ovde o kulturnoj pomoći iz Srbije, preporučavam oprez i razum..., jer svaki prilaz ovom problemu sa pozicija strasti nanosi štetu Srbima, a pogoduje strategiji endehazeovaca.”

Govoreći o reviziji granica Srbije i vojnoj intervenciji “sve do Kupe”, Nikoliš smatra to “suludim i samoubistvom Srbije...”. Na ovom mjestu Nikoliš je prekinut s poklicima “i to mi je nekakav general”, “takvi su nas i doveli do ovog stanja”. Nikoliš je zamolio predsjedavajućeg da umiri publiku, što nije učinjeno, već je upozoren da skrati izlaganje. Akademik Nikoliš je mirno i uz osmjeh napustio govornicu i nije uspio da saopšti svoje sljedeće predloge za rješavanje problema Srba u Hrvatskoj. Predlozi su bili: “Oslonac na vlastite snage Srba u Hrvatskoj”, “Obnova nekadašnjih kulturnih prava, barem onih iz vremena austrougarske monarhije”. “Oslonac na demokratski raspoložene Hrvate, jer ovakvih ima... savez sa demokratskim Hrvatima..”, “Ne treba prihvatiti HDZ-ovske metode pretnji i pritisaka, nego raditi suprotno, kao što su partizani uvjek radili i pobjeđivali...”, “Želeo bih da vas podsjetim na moćnu Gandijevu strategiju (Nikoliš je bio ambasador u Indiji) i taktiku nenasilja kojom je uspeo da istera moćnu britansku imperiju.”

Kao zaključak, Nikoliš je ponovio “neophodno je jedinstvo među Srbima i akciono jedinstvo sa demokratskim Hrvatima na platformi ljudskih prava radi odbrane upravo tih prava, a protiv svakog nasilja”.

Sve ovo izjavio je javno Gojko Nikoliš 29. juna 1990, a 3. i 4. jula iste godine, svoja gledanja je obrazložio i proširio u otvorenom pismu akademiku Jovanu Raškoviću i prijateljima. Iz tog pisma navodim sljedeće: “Zvižduci meni, behu aplauzi odobrenja Tuđmanu.” “Voleo bih da vidim te junačine na Jelačićevom trgu u Zagrebu. Lako je velikosrbovati usred Beograda...” “Neshvatljiva je pasivnost dvojice harizmatizovanih srpskih autoriteta - lidera u borbi za slobodu misli i izražavanja koji se zovu Jovan Rašković i Dobrica Ćosić.” “Vama je godila ta galama velikosrpskih bojovnika. Trebalo je pronaći i žigosati Vuka Brankovića. Lideri se goje na ‘izdajicama’...” “Neće nas spasiti ni savez sa savremenim pravoslavljem. Nije ovo više ono isto pravoslavlje koje je odigralo istorijski pozitivnu nacionalnu ulogu u vreme ropstva Turcima... današnje pravoslavlje, po mom uvidu, sve više klizi u političku stranku i klerikalizam. Takvo pravoslavlje ne mogu da prihvatim...”

Obraćajući se Jovi Raškoviću, koji je frenetično pozdravljen na tom skupu, Nikoliš je, pored ostalog, izjavio: “Okomio si se na komuniste... nehumano je od Tebe kao lekara-psihijatra da komunistima ne priznaš etičku vrednost... pa se tako pridružuješ današnjoj antikomunističkoj histeriji koja ne vodi nikakvom i ničijem dobru.”

O teritorijalno-političkoj autonomiji Srba u Hrvatskoj napisao je: “Ne vidim mogućnost povlačenja bilo kakve jasne geografsko-nacionalne granice... u šahovskoj tabli, gde su izmešana srpska i hrvatska sela, a gradovi multinacionalni.” U istom pismu, Nikoliš ponavlja: “Vojnu intervenciju Srbije sve do Kupe smatram zaista samoubistvom Srbije”... i “za prvu kap krvi, bilo čije, u ovakvoj jednoj akciji snosili bi smrtnu odgovornost propagatori ove ideje”. A kada je ovo izgovorio narodni heroj, nastala je urnebesna galama sa... “sramota generale”. Otvoreno pismo Nikoliš - je počeo sa: “nazdravlje elito”, a završio “uzdravlje prijatelji”.

To je bilo juna i jula 1990, a 1992. Nikoliš je otišao u Francusku i tamo je umro, 300 km daleko od Pariza, bez generalske penzije koja mu je oduzeta, i na jednom malom mjesnom groblju sahranjen 1995, skrhan, pored bolesti i starosti, i predviđanim besmislenim ratom u Jugoslaviji.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


“Čuvajmo moralni integritet boračke organizacije.”


OPĆINSKIM ODBORIMA SUBNOR-A LIKE*) (1990)

*) Tekst upućen “Ličkom vjesniku”, avgusta 1990


Ovo što se počelo dešavati je početak prekrajanja granica i rušenja Jugoslavije. Ubjeđeni smo da ogromna većina stanovnika u krajevima u kojima se borila VI lička divizija (Lika, sjeverna Dalmacija, Kordun, Banija, Bosna, Crna Gora, Srbija, Beograd, Slavonija do Zagreba) nije bila za to i niti je sada.

Ne dajte da vas nacionalistička politika ekstremista povuče u građanski rat, ne dajte da našu Liku i sjevernu Dalmaciju cjepaju na dva djela. Ne mogu domicili naših bataljona i brigade biti smješteni na dva kraja. Domicil bataljona “Marko Orešković” je Srb-Zrmanja i sjeverna Dalmacija, domicil bataljona “Pekiša Vuksan” je Medak-Gospić, domicil bataljona “Božidar Adžija” Škare-Ličko Lešće, a domicil bataljona “Matija Gubec” Kosinj-Perušić. Ne može se kompleks nacionalnog parka “Plitvice”, gdje je Muzej VI ličke divizije, odvajati od Muzeja u Gospiću. Protiv toga smo da umjesto muzeja i mirnih hotela tamo borave razne milicije. Epicentri sulude politike nisu u Lici. Cjela Lika jeste i treba da bude Nacionalni park. Ne dajmo da se razbije ta koncepcija, jer cjela Lika, s obzirom na prirodne kvalitete, prostorne mogućnosti i to što je do sada urađeno u infrastrukturi i turizmu i što se planira napraviti, podržavamo. Plitvice su srce razvoja Like i ako se uzmu u obzir kulturno - istorijske srpsko-hrvatske, odnosno hrvatsko-srpske vrijednosti tog kraja. Od kompletne Like korist imaju i mogu imati ne samo Lika, nego i općine koje je okružuju - Slunj, Bihać, Knin, Obrovac, Senj i Pag.

Plitvice i Lika nisu samo prirodni raritet Like, nego Hrvatske, Jugoslavije, Evrope i svijeta. Ko može odvojiti Koranu od Plitvičkih jezera? Ko može odvojiti Plješevicu i Kapelu, naše ponornice koje izviru u Lici i teku u Jadran? Ko može pocjepati 165 kilometara dugi Velebit od Vratnika do Kravljeg mosta? Ko može odvojiti 48 kilometara ličke obale od drugih djelova Like?

Mi borci nismo presretni stranačkim organizovanjem, pogotovo ne tamo gdje dominiraju nacionalističke stranke. Za porast straha koji se razvija odgovorni su svi i sve stranke. Mi borci nismo ničija transmisija kao boračka organizacija, ne smijemo biti i nismo klevetnici, a ima pojedinaca koji se bave klevetama. Pojavljenu zapjenušanost trebamo smiriti i među borcima. Čuvajmo moralni integritet boračke organizacije. Svi želimo promjene, ali kakve, ko ih može donjeti i što je realno? Zašto se suviše vraćamo u prošlost, jer ako to činimo dalje smo od budućnosti. Nedajmo da nas posvađaju i okrive za današnjicu. Privilegije pobjednika za slobodnu Hrvatsku i Jugoslaviju ne možemo izgubiti, a mnogi će se stiditi onoga što su preduzeli u vrijeme kada smo razređeni, a koji su i čekali naša biološka ograničenja. Mi smo i dalje za zajednički život i uvjereni smo da je najveća većina i Srba i Hrvata u Lici za mir i zajednički život, a ovo što se događa ugrožava interese i jednih i drugih, posebno u nacionalno mješanim sredinama kakve su većina općina Like i sjeverne Dalmacije.

Članovi Sekcije boraca I ličke
proleterske brigade “Marko Orešković”-
Beograd

“Mi moramo, tako smo istorijski upućeni, živjeti jedni uz druge, civilizacijski – zajedno.”

Generel-pukovnik Koča Popović


POVJERENJE, MIR, SLOBODA I DEMOKRATIJA NASUŠNA SU POTREBA – APEL 55 GENERALA*) (1990)

*) Pod naslovom “Apel 55 generala”, ovaj tekst objavljen je u “Borbi”, 27, 28. i 29. oktobra 1990, a takođe u “Slobodnoj Dalmaciji” i “Novom forumu”


“Zabrinuti nad opštim stanjem u zemlji i posebno na dijelu sjeverne Dalmacije i Like, obraćamo se narodu ovih krajeva, a istovremeno i vlastima i vođstvima političkih stranaka, sa apelom da se prevaziđe stanje opasne konfrontacije i isključivosti, koje život u ovom kraju čine sve manje snošljivim i ozbiljno utiče na destabilizaciju Hrvatske i Jugoslavije. Ne dozvolimo da nacionalističko-ekstremističke snage unutar HDZ-a i SDS-a zloupotrebljavaju krizu u zemlji, sopstvene nacije, rezultate izbora, tešku ekonomsku situaciju i negativnim postupcima i greškama u funkcionisanju institucija društva razbiju jedinstvo naših dvaju naroda.

Učinimo sve da se uklone svi povodi takvom stanju, stvarne, stvorene i izmišljene podjele i barikade, da bi svi ljudi, ne samo u ovom kraju, mogli živjeti i stvarati u miru, građanskom redu i ljudskom dostojanstvu.

O svakom problemu, o svakom spornom pitanju treba mirno razgovarati, na svim nivoima (od mjesnih zajednica do federacije) i bez uslovljavanja. Mirne razgovore treba voditi o svemu što je dovelo do podjela i što ih zlokobno produbljuje. Jer, samo razgovori sa puno tolerancije, međusobnog uvažavanja i povjerenja mogu dovesti do smirivanja, stabilizovanja prilika i zajedničkih rješenja, u prvom redu, za ekonomske i druge zajedničke probleme. Zaustavimo zahuktale i rušilački nastrojene pojedince i grupice koje pozivaju i vode samo na barikade, a ne u mirne razgovore. Ako neko od inicijatora ovih sukoba. netolerancije i mržnje vjeruje da će nacionalističkim metodama pobjediti, grdno se vara. Pobjediti mogu samo razum i građanski mir, a pobjednik će kao i u narodnooslobodilačkom ratu, biti samo dobri na uzajamnom povjerenju, ravnopravnosti i slozi zasnovani hrvatsko-srpski i srpsko-hrvatski odnosi.

Čvrsto smo opredjeljeni i uvjereni u uspjeh samo onih programa kojima se zastupaju, njeguju i razvijaju srpsko-hrvatski i hrvatsko-srpski odnosi sloge, suradnje, ravnopravnosti, zajedničkog života i progresa.

Nasiljem se nikada i nigdje nije rješio nijedan problem. Civilizirano stanje uspostavlja se samo uklanjanjem neciviliziranih postupaka i ponašanja.

Odvajkada smo ovdje zajedno. Toliko smo izmiješani i izukrštani, da je svaka dioba nemoguća. U ime te sloge, odlučno smo protiv bilo kakvih teritorijalnih prekrajanja i etničkih dioba, na ovom području, i u Jugoslaviji. Tako branimo i u novim uslovima razvijamo principe ZAVNOH-a i AVNOJ-a, kojima su iskazane vjekovne težnje i suštinski interesi naših naroda. Svaki pokušaj dioba i prekrajanja vodi neminovno u građanski rat. A šta bi rat značio, pogotovo u današnje vrijeme, to mi ratnici bolje znamo od onih koji ga danas podstiču. Od 1941. do 1945. uspjeli smo razbiti kataklizmu bratotubilačkog rata jedinstvom Srba i Hrvata, kroz zajedničke ličko-dalmatinske i dalmatinsko-ličke partizanske jedinice, u kojima su se Hrvati i Srbi borili ne samo protiv fašističkog osvajača, nego i protiv svih koji su ga pomagali, protiv izdajnika u hrvatskom i srpskom narodu. Imamo pravo i pozvani smo da i ovog puta upozorimo na opasnosti koje prete.

Dosta manipuliranja s ljudima! “Ne zaboravimo: narod nikada ne započinje krvavu dramu.” On samo plaća bezumlje pojedinaca i grupa.

Poštujmo kulturno-istorijske vrijednosti, osobenosti i tradiciju drugih da bismo imali moralno pravo da i sami budemo poštovani, utoliko prije što smo mnoge vrijednosti zajednički stvorili, pa su kao takve i nedjeljive.

Svi smo odgovorni za slogu, za mir i demokratiju. Ali, za prestanak opakih konfrontacija, za oslobođenje od zebnje i straha, za okretanje razvoju i prosperitetu, prvenstveno i više od svih odgovornost snose državni organi i stranačka rukovodstva. Angažirajmo do krajnjih granica snage razuma, sve one, a najviše je takvih, kojima je stalo do demokratske Like i Dalmacije, do demokratske Hrvatske i Jugoslavije. Ekstremiste i izazivače tucimo svim demokratskim sredstvima. Iziđimo iz ovog nedostojnog stanja konstruktivnim radom na sprovođenju reforme društva i države, koje nas brže i čvršće integrišu unutar zemlje, sa Evropom i svijetom. Podjelama i isključivostima, koje pripadaju davno prohujalim vremenima, nećemo zavrijedeti njihovo poštovanje niti spremnost da nas prihvate kao partnere.

Ne zaboravimo da su republika Hrvatska (i druge naše republike) i zajednička Jugoslavija i suviše složene da bi bile unitarno-centralističke ili separatističke države. Intenzivirajmo demokratizaciju. Nacionalno-republičke, separatističke ili bilo koje druge unitarne koncepcije ne smiju ovaj proces bacati u drugi plan. Mi ratnici želimo da se republika Hrvatska konstituiše na demokratski način i kao takva da rješava aktuelne i druge probleme unutar sebe i da uđe u rješavanje jugoslovenske krize.

Vjerujemo da ova naša opredjeljenja dijeli većina naših drugova (i veliki broj onih koje nismo konsultovali), kao i njihove porodice, omladina i svi razumni ljudi. Na našu podršku i pomoć narod ovih krajeva može računati.”

Ratni drugovi, Dalmatinci i Ličani, Srbi i Hrvati, generali-admirali u penziji: Alujević ing. Žarko, Babić Petar, Basta Milan, Blažević dr Slava, Bogunović Pero, Borić Nikola, Burčul Milan, Bjedov Stevo, Damić Ante, Deak Ante, Dimić Veljko, Dokmanović Stevo, Dude Branko, Durbaba Jošo, Gašparov dr Anton, Jukić Augustin, Kalođera Marko, Kleut dr Petar, Kovačić ing. Vuk, Karmelić Stipe, Kukoč Ivan, Kuprešanin Milan, Ostojić Mario, Orhanović Marko, Pecotić Bogdan, Pavela Ranko, Pezelj Vlado, Peko Bogdan, Radaković Ilija, Santini Edo, Stupar Bogdan, Šever dr Bude, Šijan Milan, Šurkalo Dinko, Toplak Ferdo, Trgo Fabijan, Uzelac Gojko, Vlaisavljević Dušan, Vlaisavljević Vlajko, Vuletić Bruno, Vilović Tihomir, Žužulj Josip, Grković Jovica, Grubelić Jozo, Gvardiol Ante, Ivas Šime, Jovanić Đoko, Lončar Zdravko, Ljubić Branko, Maričić Vlado, Miščević Milorad, Opsenica Stevo i Truta Ljubo.


“Ne zaboravimo, narod nikada ne započinje krvavu dramu”

General-major Milan Šijan


GRAĐANIMA I PARTIZANIMA LIKE*) (1990)

*) Tekst upućen Stevi Kalanju, uredniku “Ličkih novina”, septembra 1990. Kalanj je 1991. ubijen u masakru Srba kod Gospića.


– Mir u Lici i sjevernoj Dalmaciji - smirenije gledati na sve događaje, sjesti, dogovoriti se na svim nivoima, kriza jeste, ali miran rasplet, a ako ovoga ne bude nismo daleko od težih svađa, oružja i raspada.

– Priznati izabrane organe vlasti - jer nije sve i svuda HDZ. Priznati integritet Hrvatske, ali boriti se protiv onih koji negiraju druge narode. Treba pružiti podršku deklaraciji SKH o zaključenju istorijskog dogovora.

– Sukob između srpskog i hrvatskog naroda u osnovi (za sada, a vjerovatno i ubuduće) ne egzistira, mada ima dioba i zahladenja odnosa s obe strane. Te sukobe ne kvalificirati kao sukob naroda. Ne nasjedati strankama koje ovim prikrivaju međusobni sukob. Nužan je dijalog između svih. HDZ treba da se ogradi od NDH, ustaša i uticaja spolja, a SDS da se ogradi od četništva i uticaja sa strane.

– Opredjeljenje za one stranke i opcije čiji programi i praksa ponašanja njeguju srpsko-hrvatske, odnosno hrvatsko-srpske odnose. Dobro sagledati da li su akcije SDS-a i HDZ-a zaštita srpskog naroda ili nešto drugo - stvaranje krize i teritorijalne aspiracije.

– Skinuti barikade - da im se trag ne zna; vratiti puške na svoja mjesta bez obzira ko ih je “sklonio”. Treba da prorade sve horizontale i vertikale, a ta područja treba da obiđu svi i da neutralni utvrde uzroke sadašnjeg stanja.

– Crkvama, naročito pojedinim “sveštenicima” s obe strane, reći da se bave svojim poslom. Ne mogu narodu i partizanima bacati prašinu u oči da nisu agitirali za HDZ i SDS i to na zajedničkoj antikomunističkoj osnovi. Obje crkve se počinju ponašati suviše klerikalno.

– Sve stranke treba da regulišu svoj odnos prema NOB-u, jer je to dio srpsko-hrvatske istorije, koji se ne može izbrisati. Ne mogu nas partizane farbati da se neko brani od ustaša ili četnika, jer u to i sami ne vjeruju. Preplašeni treba da se smire, zavedeni da se vrate na polazne položaje, a neaktivni da progovore. Ne dajte da se upotrebljavaju teške riječi - ustaše i četnici - i sve kovanice izvedene iz toga. To odgovara samo bandi u zemlji i vani. Nemojte svaki nacionalni izliv krstiti šovinizmom.

– Ne čeprkati po porijeklu. Pogledajmo kako to izgleda sa prezimenima u Lici. Zajednička su prezimena: Ajdukovići i Hajdukovići, Aralice, Babići, Blaževići, Bevande, Banići, Brkići, Ciganovići, Došeni, Diklići, Dukići, Čorci, Galovići, Graovci-Grahovci, Ilići, Jurkovići, Jerkovići, Jelovci, Hrnjaci, Kovačevići, Kneževići, Kokotovići, Lukići, Lovrići, Lončarići, Milinkovići, Marići, Mandići, Martinovići, Mihovilovići, Markovići, Novakovići, Orlići, Pavičići, Radoševići, Ribari, Ratkovići, Serdari, Sekulići, Starčevići, Todorići, Ugarkovići, Uzelci, Vidakovići, Vukelići, Vojnovići i vjerovatno sam neka zaboravio. Ne zaboravite da su svi Jovanovići iz nekoliko kuća iz zapadne Like - Hrvati.

– Ne dajte da se prepustite da sa vama mute neodgovorni nacionalni liderčići, a najgori su oni koji su pobjegli sa ljevice i otišli u HDZ i SDS. Tucite sve ekstremiste, sklanjanjem sa pozicija. Ne dajmo da glavne a vrlo opasne parole budu “Bog i Hrvati” i “Srbi na okup”.

– Nekim političarima i novinarima recimo da ne lažu, da poslanici ne nose pištolje u Sabor (otkriveno je 40 takvih) i bombe “kragujevke” na skupštine nekih općina. Ne dajmo se zaluđivati, jer se time onesposobljavamo za rješavanje životnih problema.

– Krvoproliće se mora izbjeći po svaku cjenu. Vjerujem da će nam se pridružiti najveći broj građana i boraca.

– Stariji jesmo, ali starci još nismo. Ne dajmo rat, jer znamo šta to znači. Mi smo 1941. prekinuli - sprečili bratoubilački rat.

Eto, dragi Kalanj (i Kalanji su Srbi i Hrvati), nekih teza, koje vi novinari možete koristiti i uobličiti kako hoćete. Mogu se i ove teze objaviti, bilo kao poruka velikog broja boraca Ličana i Dalmatinaca iz Beograda, ili kao pismo Ilije Radakovića. Pozdravi ćaću i puno Te pozdravljam - Ilija.

Još jednom hvala na objavljivanju i dobro odabranom naslovu “Protiv sijača zla”.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


“Svi apeli i osude rata od strane dalmatinskih i ličkih generala bili su javni i glasni: Takvi su bili i 1941-1945.”

General-major Milan Basta


ZA MIR I LJUDSKI RAZGOVOR (1990)


(Kome je i zašto upućen “Apel za mir, povjerenje i demokratiju”,

koji su potpisala 54 generala i admirala iz Dalmacije i Like?)


“Duboko zabrinuti kriznim zbivanjima koja potresaju zemlju, posebno u Kninskoj krajini i južnoj Lici, 54 generala i admirala iz Dalmacije i Like, kao što je poznato, uputili su “Apel za mir, povjerenje i demokratiju”, kao sadašnju nasušnu potrebu. Obratili smo se narodu ovih krajeva i pozvali predstavnike vlasti i političkih stranaka da doprinesu prevazilaženju stanja opasne konfrontacije i isključivosti, koje život u ovim krajevima čine sve manje snošljivim.

Založili smo se za razgovore o svemu što je dovelo do stravičnih podjela, jer “samo razgovori sa puno tolerancije, uvažavanja i povjerenja mogu dovesti do smirivanja prilika, do zajedničkih rešenja”. Upozorili smo da se ne dozvoli nacionalističko-ekstremističkim snagama da zloupotrebljavaju rezultate izbora i tešku ekonomsku situaciju, te da neprihvatljivim postupcima i greškama u funkcionisanju institucija sistema razbiju jedinstvo naroda. Posebno smo upozorili da se moraju zaustaviti zahuktali i rušilački nastrojeni pojedinci i grupice “koji pozivaju i vode samo u svađe i sukobe, a ne u mirne razgovore”. Međutim, umjesto razumjevanja i što razumnijih postupaka u duhu toga, našeg ljudskog gesta, doživeli smo da je na nas pokrenuta prava hajka s nečuvenim povredama naše časti, skrnavljenje naše prošlosti i našeg dostojanstva.

Skandaloznost takvog čina bez presedana utoliko je veća što je ta kampanja protiv “ličkih generala” povedena u djelu štampe koja se nije udostojila da, pridržavajući se elementarnih načela iole demokratskog novinarstva, prethodno objavi taj naš Apel, kako bi čitaoci znali šta smo mi to napisali. Dok su naš Apel u cjelini objavili “Borba” (27/28. oktobra 1990), “Slobodna Dalmacija” (29. oktobra 1990), dotle je “Politika”, koja je o tom našem Apelu donijela noticu od nekoliko redova, već dva dana kasnije (30. oktobra 1990), u članku Milana Trešnjića “Tragična metamorfoza”, otvorila pravu kampanju protiv potpisnika Apela. Odmah iza revnosnog Trešnjića idu prilozi Mirka Rapaića (“Druga bruka ličkih generala”, 1. novembra 1990), Mile Žakule (“Osramotiše nas opet generali”, 2. novembra 1990), i Manojla Babića (“Kapitulacija ličkih generala”, 5. novembra 1990). Kakva sinhronizacija? Uporedo s tim, pojavili su se napadi slične vrste i u “Politici ekspres” i u “Politikinom svetu”.

Dugačka je lista optužbi, insinuacija, uvreda i kleveta, kojima nas obasipaju “delije” i nekontrolisani skribomani, čemu je punu orkestraciju dao “konzul” Trešnjić u svojim “Metamorfozama”. Nazivaju nas “Brozovim i Bakarićevim generalima”, da bi i na taj način omalovažili našu ulogu u oslobodilačkom antifašističkom ratu pod Titovim imenom, pripisuju nam se najraznovrsniji grijesi, od toga da smo u svome “Apelu” nekonkretni i konformisti, pa čak i oportunisti, koji smo se već ranije “obrukali i kompromitovali” podrškom “Stranci poraza” - kako su oni nazivali SK Hrvatske - Stranku demokratskih promjena, zatim da smo “instrument u orkestru Franje Tuđmana”, sve do toga da smo “duboko povredili sve žive i mrtve Srbe” i došli u ulogu “poslušnih čobana”.

Pitamo se šta to bi sa pojedinim negdašnjim ličkim borcima za slobodu svoga kraja i za bratstvo i ravnopravnost srpskog i hrvatskog naroda i našim ratnim drugovima, da se tako lako upuste u takav odnos prema nama i prema svom kraju, koji su nas, ipak, na jednom mjestu, “smilovavši se”, nazvali “narodnim predvodnicima u borbi protiv strašnog zla, klanja i ubijanja Srba i svih antifašista”.

Nama je ispod dostojanstva da se upuštamo u ispitivanje uzroka i posebnih uticaja, ličnih motiva i pobuda i okolnosti koje su njih dovele do takvog moralnog pada. Mi bismo željeli da upozorimo na neke momente Trešnjićevih metamorfoza, kada se već i sam u to upustio. Htjeli bismo da podsjetimo da je Trešnjić još za vrijeme rata prešao na rad u OZN-u. Odrastao je u policiji i dogurao do šefa Kabineta ministra unutrašnjih poslova Jugoslavije, odatle je otišao za generalnog konzula u Njemačku, da bi karijeru završio u funkciji privrednika u slovenačkom GG preduzeću, koje je zbog svog “dobrog poslovanja” likvidirano.

Uspjeh je steći, na bazi trgovačkog učinka, visoku penziju, da bi, nedavno, osnovao privatnu agenciju za zapošljavanje i penzionisanje “gastarbajtera”. Otkrivajući svoj politički profil, Trešnjić je o sebi još ljetos u “Politici” napisao bez skrupula: “Zbilja više ne mogu da budem u redovima komunista.” Taj bivši borac za bratstvo-jedinstvo za sebe rezolutno kaže, bez imalo ustezanja: “Tačno je da sam postao nacionalista.” Isti taj, raniji partizan 1. brigade 6. ličke divizije, u istom članku za sebe izjavljuje: “Nisam više ni titoista.”

Trešnjić ima pravo da se bavi trgovinom i posredništvom, ima pravo da mjenja svoja politička ubjeđenja i u tom duhu da nudi svoje članke. Ali, odakle pravo čovjeku takvog politički prevrtljivog profila da isporučuje najbeskrupuloznije napade na ljude koji drukčije misle i to preko stranica jednog od najtiražnijih jugoslovenskih listova?

Na jednom mjestu Trešnjić nam upućuje prijekor da smo se javili i kao mirotvorci (“a sada kada smo na pragu novog zla i bratoubilačkog rata, javljaju se kao mirotvorci”), a zatim se pita: “Otkuda ta i takva strašna i tragična metamorfoza?” Imajući u vidu taj stav, u kome je skoncentrisan sav njegov bjes i osuda tog našeg ljudskog čina, i mi se pitamo kakve su Trešnjićeve metamorfoze?

Zar baš takav njegov stav i slični stavovi, koji se šire preko stranica mnogih listova, sa TV-ekrana i radio-talasa, nisu dovoljno upozorenje da bi mogli biti tragičan kobni zov i koji nas vode i koji bi mogli odvesti i u ovom vremenu, na pragu 21. vjeka, u novu kataklizmu, možda nepovratno. I ovog puta poručujemo Trešnjiću, njegovim podržavaocima, ili inspiratorima - Ako vam je stalo do rata i ratovanja, onda zajedno s raznim zelembaćima i ovnovima - bilo “smernim” predvodnicima ili kočopernim čelnicima i sa jastrebovima razne vrste i ma sa koje strane, pokupite rasuto i oteto oružje koje je sada u tim krajevima nekontrolisano raspoređeno na više strana i izaberite neku pustu i pogodnu vrtaču oko Dinare i Medviđe, Parčića, Dubokog Dola i Krupe, pa tamo sami zaratite. U tom vašem ratu izložite oružju svoja tjela i živote i ostavite na miru zaplašene, bilo nerazumnim potezima nove HDZ-ovske vlasti ili lažnom nacionalističkom propagandnom zavedene i zabludjele mladiće da se prestanu igrati rata.

Neka se ti mladi ljudi i jedne i druge strane ne igraju svojim i tuđim životima, životima i sudbinom slučajnih prolaznika, pa i svjetskih namjernika koje put ili želja nanese u te naše i kroz te naše ljepe dalmatinske i ličke gudure.

Mi smo, kao i sva demokratska i uznemirena javnost, stalno strepeli da se ne desi najgore, da ne dođe do prolivanja krvi, za koju bi bilo teško reći gdje će se zaustaviti i koliko će života odnijeti. I dok smo dovršavali ovo pismo, dopiru do nas zlokobne vijesti da stradaju nevini ljudi i da se sve više puca. Zar ima cjene za te mlade živote? Zar to nije zločin čija se cjena ničim ne može isplatiti? Zar zato ne snose odgovornost oni koji su doprinosili zaoštravanju međunacionalnih odnosa, naoružavanju, množenju straha i nemira, podržavanju i pojačavanju mržnje i zavade u tim našim krajevima i ne samo tamo, nego i šire, posebno među našim hrvatskim i srpskim narodom koji vjekovima žive na zajedničkim prostorima.

Posmatrano sa tog stanovišta - neprocjenjive vrijednosti svakog čovjeka naročito na kraju ovog vjeka i što, izgleda, bar deklarativno svi ispovjedamo - koje je jedino humano stanovište, zar se može uspoređivati a pogotovo osporavati ma koja riječ našeg “Apela”, koji je sav usmjeren tom ljudskom i demokratskom pozivanju na razum i povjerenje, na zajednički život u miru, slozi i saradnji.

Pogotovu, zar se naš apel može upoređivati sa, u osnovi nečovječnim, osudama njegovih sastavljača i potpisnika. Ostajući i dalje u duhu tog našeg nedavno upućenog “Apela” narodu tih krajeva i svim odgovornim činiocima u političkim strukturama i organima vlasti - od mjesnih zajednica, opština do Predsjedništva Republike Hrvatske - kao i svih odgovornih snaga u Jugoslaviji, mi ponovo pozivamo: uspostavimo što prije mir u tim krajevima, konstruktivnim i ljudskim razgovorima!
Dr Slava Blažević, Jošo Durbaba, Augustin Jukić, Ante Gvardiol, Zdravko Lončar, Ilija Radaković i Milan Šijan.


NAPOMENA:



1. Iz našeg teksta “Politika” je izbacila ono što je ovde podvučeno.

2. “Politika” je navedeni tekst objavila pod naslovom: “Još jednom o našem apelu za mir i poverenje”. Nije objavljeno pismo poslato u prilogu a koje glasi:

“Poštovani druže (gospodine) Minoviću,

Kao redovni čitaoci “Politike”, molimo Vas da nama i drugim brojnim čitaocima Vašeg lista pomognete da razrešimo dileme pred koje ste nas stavili Vi i Milan Trešnjić, stalni saradnik rubrike “Odjeci i reagovanja”.

Znamo da su objektivno informisanje i poštovanje prava da se čuju obe strane - bili osnovna obilježja “Politike” od njenog osnivanja, da su njeni osnivači braća Ribnikar na tome gradili i izgradili autoritet lista po kome se “Politika” uvjek prepoznavala.

Sudeći i po prostoru i istaknutom mjestu koje je “Politika” dala gledištima M. Trešnjića (“Politika”, 30. oktobra 1990), i kasnije Mirka Rapaića, Mile Žakule i Manojla Babića, koji se sukcesivno pridružuju njegovom mišljenju, ispada da je rječ o izuzetno značajnoj polemici. Zato smo mi i veliki broj naših prijatelja pokušali da u “Politici” pronađemo gledišta s kojima M. Trešnjić i drugi polemišu, da pročitamo i saznamo motive i imena 54 generala - admirala u penziji, koje tako oštro kvalifikuju. Pošto to u “Politici” nismo našli, a vjerujući njenim profesionalnim kriterijumima, zapali smo, tako reći, u sofistički lavirint, Ako je Apel pomenutih građana - generala toliko beznačajan da, sam po sebi, ne zaslužuje da ga “Politika” tretira kao informaciju (izuzev kratke notice) i objavi, čemu onda toliki prostor za Trešnjića i njegove istomišljenike...? A pošto je već njima data šansa da polemišu sa nečim što čitaocima “Politike” nije poznato, ne čini li se time težak profesionalni (i ne samo profesionalni) propust i prema čitaocima i prema ljudima čija se gledišta napadaju a da nisu izvorno data. Ne upuštamo se u okolnosti koje Trešnjića i druge, a i njihove usmjerivače, navode da polemišu ne u listu, gde je pomenuti Apel objavljen, već u “Politici”. To je pitanje njihovog morala o kome bi i oni morali da brinu. Nas brine što “Politika” kao opšte poznati list, u ovom slučaju ne brine i o svom ugledu, o ugledu svojih saradnika i što svoje čitaoce čini neravnopravnim u odnosu na čitaoce nekih drugih listova. Očekujemo da ovog puta nećete uskratiti objavljivanje Apela i ovog našeg pisma. U protivnom, bićemo, nažalost, prinuđeni da ovo naše pismo objavimo u nekom drugom glasilu.”

U Beogradu 17. novembra 1990.
Jošo Durbaba, Ante Gvardiol
Zdravko Lončar, Milan Šijan
i Ilija Radaković


“Antifašistička borba je istoriji omogućila da se vrati humanističkim načelima... Opasno je poništavanje učinka borbe protiv fašižma. “

Istoričar Andrej Mitrović


TRI PROTESTA ANTIFAŠISTA*) (1991)

*) Tekst nije objavljen


1. Inicijativnoj grupi akcije za Trg žrtava fašizma

Praška 6/III - Zagreb


PONIŠTITE ODLUKU!


Pridružujemo se protestu više grupa uglednih javnih radnika i učesnika narodnooslobodilačke borbe protiv promjene imena Trga žrtava fašizma u Zagrebu. Antifašisti iz Dalmacije i Like: Alfirević Đuro, Alujević ing. Žarko, Antončić Milan, Aralica Stojanka, Arbanas Ivan, Babić Filip, Babić Petar, Barković Joso, Basta Milan, Bašić Miro, Bašić Rudi, Belamarić Lukica, Berović Dane, Blažević Jakov, Blažević dr Slava, Blanuša Ico, Bogdan Peko, Bogdanović Jovo, Bjedov Stevo, Bjedov Špiro, Bogunović Pero, Borić Nikola, Brmbolić Jure, Bubaš Joso, Burčul Milan, Bursać Jovo, Cetinić Marin, Crnogorac Drago, Cvetković Đuka, Cvrlje Čedomil, Ćuk-Bojanić Jela, Ćuruvija dr Tode, Damić Ante, Damjanović Branko, Damjanović-Dubajić Milica, Damjanović dr Pero, Dasović Joso, Dimić Veljko, Dokmanović Stevo, Dronjak Milojko, Dude Branko, Durbaba Jošo, Gašparov dr Anton, Grgurević Dande, Grković Jovica, Grković Rade, Grubelić Jozo, Guvo Ivan, Gvardiol Ante, Ivas Šime, Jakovčev dr Gojko, Jokić Jovica, Jovanić Đoko, Jovanović Đuro, Jović ing. Mića, Jukić Avgustin, Kalajdžić Marko, Kalođera Marko, Karmelić Stipe, Katić Radojka, Knezović Luka, Kleut dr Petar, Kosović Pajo, Krajnović Milan, Kukoč Ivan, Kuprešanin Milan, Letica Sveto, Lolić Marko, Lončar Zdravko, Ljubić Branko, Majstorović Milan, Marčetić Dušan, Marić Perica, Maričić Vlado, Milinković Branko, Miščević Milorad, Novak Marija, Novaković Đuro, Novaković Pajo, Opačić Stevo iz Plavna, Opačić Stevo iz BukOvice, Opsenica Stevo, Orhanović Marko, Ostojić Mario, Pavela Ranko, Pavičić Milan, Pecotić Bogdan, Peko Alfonz, Periša Ante, Plenča dr Dušan, Pezelj Vlado, Popović Dušan, Popović Jovica, Potkonjak Stevo, Prodanović Vaso, Radaković Aco, Radaković Ilija, Rađenović Branko, Ratković Bude, Repac Ića, Repac Radica, Rodić Đuro, Rukavina Ante “Bura”, Rukavina Milan “Šain”, Sekulić Nikola “Bunko”, Skendžić ing. Vajo, Sinobad Nikola, Skorin Grga, Stupar Bogdan, Stupar-Jurjević Smilja, Šašić Miloš, Šever dr Bude, Šijan Milan, Škovrlj Branko, Štrbac Dušan, Šujica Sakan, Šurkalo Dinko, Toplak Ferdo, Topić Ante, Trgo Fabijan, Truta Ljubo, Ugričić Jovo, Uzelac Gojko, Vejnović dr Dušan, Vilović Tihomir, Vlaisavljević Dušan, Vlaisavljević Vlajko, Vujnović Bogdan, Vujnović Damjan, Vujnović ing. Marko, Vuletić Bruno, Zorić Damjan, Zorić Dušan, Zorić Ilija, Žanko ing. Aljoša, Žegarac Dane, Žeželj Milan, Živković Drago, Žužulj Josip.

P. S. Molimo da u “Vjesniku” obezbjedite štampanje ovog teksta. Ovih 136 potpisnika su Dalmatinci i Ličani, Hrvati i Srbi, većina penzioneri i poznati našoj javnosti. Od toga 24-orica su narodni heroji. Žive danas u mnogim mjestima Hrvatske i Jugoslavije.


Pozdrav, Ilija Radaković


2. Skupštini općine Gračac*)

*) Tekst nije objavljen


Ovih dana došao nam je do ruke “Prijedlog za promjenu naziva ulica u mjestu Gračac” (24. maja 1991), kojim Komisija sa potpisom predsjednika Mandić prof. Jasminke predlaže promjenu imena za 28 ulica. Da li Gračac ima ovoliko ulica? Istovremeno smo obavješteni da je (28. maja 1991) isti prijedlog prihvaćen i pretvoren u Odluku sa istim potpisom. Dakle, brzo se predlozi pretvaraju u odluke i potpisuje ih isto lice. Razlika između ova dva dokumenta je samo u tome što je prekrižen redni broj ulica (od broja 1, nema ulica “VI ličke divizije” i “Biće Kesića”, koje se pretvaraju u ulicu Cara Dušana) i broja 28 - ulice, pored stanice, koja se imenuje ulicom carice Jelene. Ulice VI ličke “Nikola Tesla” (izbrisali ste proleterske) i “Biće Kesića” (izbrisali ste “narodni heroj”) preimenuju se u ulicu Cara Dušana. To ste prvo zbrisali. Zaboravili ste da je bivši gračački kotar dao narodnooslobodilačkoj vojsci više od četiri bataljona. Zaboravili ste da su Biću Kesića ubili (odsjekli mu glavu) gračački četnici i prodali je Talijanima za lire. Zaboravili ste sve što je o Gračacu napisano u knjizi Kotar Gračac 1941-1945. Sram vas bilo. Od domaćih ljudi dali ste ulici (redni broj 4) prema osnovnoj školi naziv “Nikole Tesle”. To je nikakva rekompenzacija za ono pod brojem l. Ostalih 26 ulica dobile su nova imena iz tzv. matice - od Cara Dušana preko Svetog Save, Stevana Sinđelića, Toplice Milana, Ilije Garašanina i Carice Jelene, itd. Zašto naselju “Cigansko” dadoste ime Vojvode Stepe? Zašto tradicionalnoj kolodvorskoj ulici dadoste ime Svetog Nikole, Bruvanjskoj - Cara Lazara, Obrovačkoj - Kneza Miloša, Radničkoj - Nemanjina itd, itd?

Ako ste skinuli partizane i sve što je vezano za period 1941-1945, što se niste barem sjetili nekih uglednih Srba gračačke općine? Poručnika Drakulića, koji se potukao sa Talijanima 1941, popa Miloša Mandića i dr Torbice, koje ubiše ustaše, učitelja Nikole Radakovića, Ilije Utvića, Milojka Ćuka, Pokrajac Smilje (obješene od četnika), popa Ilije Ćuka, Gliše Ćuka, hajduka Laze Škundrića i mnogih drugih.

Potpuno vas je zarobila srpska mitomanija i sve gračačko i ličko pretvorili ste u srbijansko. Da li i time hoćete da pokažete da ste veći Srbi od Srba? Pripremamo detaljniji komentar na ovu i druge vaše besmislene odluke.

Predlažemo da poništite odluku, a ako to ne učinite, to će biti poništeno nestankom Srpske autonomne oblasti Krajine, pod čijim pečatom to radite, kao na brzu ruku improvizovane i neprirodno stvorene organizacije, vašim povratkom gospođo Jasminka tamo odakle ste poslati za predsjednika općine. Ovakve odluke, i mnoge, još krupnije, koje donosite po nalogu Knina i van Knina, ne mogu, uvjereni smo, imati dugu perspektivu.
15. juna 1991.
Grupa Gračana i Zrmanjaca iz Zagreba i Beograda

3. Otvoreno pismo Skupštini općine Zadar*)


*) Tekst su uputili Ante Gvardiol i Ilija Radaković. “Zadarski list” i “Slobodna Dalmacija” objavili su kratku vijest – da je upućeno protestno pismo.


Borci XIX sjevernodalmatinske divizije i Trećeg pomorskog sektora, čiji je domicil Zadar, ogorčeni su odlukom Skupštine općine Zadar (“Narodni list” od 8. lipnja (juna) 1991), kojom su gotovo svim ulicama promjenjena imena.

S obzirom da smo sa Zadrom dobro sarađivali i da smo se u njemu osjećali kao kod kuće, cjeneći njegove kulturno-civilizacijske i patriotske tekovine i tradicije, naše zaprepašćenje je utoliko veće što je izmjena naziva ulica ne samo grubi nasrtaj na tekovine narodnooslobodilačkog rata, već i nasrtaj na kulturno-civilizacijske vrednosti, pa i na građane Zadra i njegove goste. Ono je izraz jednog skučenog pogleda na svijet, na prošlost i sadašnjost, izraz samozasljepljenosti i samozaljubljenosti vlasti ili ekstremnih pojedinaca, koji žive u uvjerenju da osim njih ništa drugo ne postoji. I pošto nam se promjene naziva zadarskih ulica serviraju kao “odraz povijesne zbilje”, na konkretnim primjerima želimo da postavimo pitanje o kojoj je, zapravo, to zbilji riječ?

I dosad smo se suočavali sa promjenama ulica u drugim gradovima, ali je zadarski slučaj jedinstven, utoliko što se mijenjaju nazivi ogromne većine ulica. Na čast općinskim vlastima što u Zadru dugo vremena niko neće moći da se orijentiše, pa ni vlast koja je izgubila orijentaciju, što će svi Zadrani morati da mijenjaju lična dokumenta.

Ostavljamo na savijest građanima Zadra da procjene zašto su iz Zadra protjerani Gagarin, Darvin, Pupin, Vuk i Dositej, Cankar, Delčev, Pjer Križanić, Petar Preradović, Jurij Dalmatinac, Meštrović, Viktor Bubanj, Ivan Gošnjak, Matija Ivanić i mnogi drugi velikani, kao što su i mnoge svjetske, jugoslovenske i hrvatske ličnosti premještene iz centra da bi oslobodili prostor manje znanim ili izvan lokalnih okvira i uskih pogleda nepoznatim ili slabo poznatim imenima.

Na nama je ne samo da izrazimo nemirenje sa zasljepljenošću, već i da odbranimo ono što su borci narodnooslobodilačkog rata stekli za Zadar, sjevernu Dalmaciju, Liku, Hrvatsku, Jugoslaviju, boreći se kao dio svjetske antifašističke koalicije za novo demokratsko lice Evrope i svijeta, čime su, sviđalo se to nekom ili ne, njihovi doprinosi upisani za navijek na stranice istorije, a dio toga našao odraza i u nazivima gradskih ulica i trgova.

Zadar bi to ne samo mogao, već i morao više da uvažava, s obzirom da je zahvaljujući Titu, partizanima, među kojima su masovno bili Dalmatinci, dalmatinski odredi, brigade i divizije, vraćen u sastav Hrvatske i Jugoslavije.

Ne treba smetnuti sa uma da je u posljednjih pet decenija ne samo obnovljen ratom razoreni stari Zadar, već i izgrađena većina naselja koja ga danas čine velikim gradom, da su do Zadra stigli pruga i magistrala, da su izgrađene mnoge fabrike, otvoren fakultet i mnoge škole, izgrađen aerodrom - da ne nabrajamo sve ono što je općinskim odbornicima dobro poznato i što je, valjda, također “odraz povijesne zbilje”. Imajući to na umu, postavljamo pitanje, s kojim se moralnim pravom, sa kakvom odgovornošću pred istorijom, sa zadarske obale izbacuje J. B. Tito? Čast kralju Krešimiru IV i pozitivnoj ulozi (naročito 1069.) na ujedinjenju Hrvatske i Dalmacije, ali ne zaboravimo i naklonosti proromanskoj politici u sukobu sa glagoljašima. Kome to smetaju Trgovi oslobođenja, Bratstva i jedinstva i Narodnog fronta. Onima kojima su bliži “Trg velikana, Fra Fisht, Viktor Vide, Stepinac itd.”, kojima je veća vrijednost ustaški ministar Mile Budak, čije ime darivate jednoj ulici.

Zašto Zadru u njegovoj Voštanici smeta ime XIX sjevernodalmatinske divizije (koju preimenuju u Zagrebačku ulicu), koja ga je oslobodila i čiji je domicil u ovom gradu. I komandanta Stanka Parmača, učitelja sa zadarskog otočja, komandira prve dalmatinske partizanske čete. Da ironija bude veća, ulica kojoj je dato ime Rine Aras, koja je, kako u tekstu o zadarskoj lakrdiji konstatuje i zagrebački “Vjesnik” najpoznatija po tome što je majka zadarskog zastupnika Sabora, profesora Davora Arasa.

Zašto se Zadar stidi I i II dalmatinske proleterske i drugih svojih brigada, u čijim sastavima su nekoliko bataljona bili iz sjeverne Dalmacije? Zašto smeta naziv VI proleterske ličke divizije, pa ulicu koja je nosila njeno ime prekrštavaju u Kijevsku (da li po jednom selu koje nosi novo ime ili po ukrajinskom gradu). Treći pomorski sektor formiran na zadarskom području, Zadarski odred, i odred “Plavi Jadran”, i “Otočki odred” - svi iz ovog kraja - protjeruju se pomenutom odlukom. Da li će se neko zastiditi pred hiljadama još živih boraca ovih jedinica, od kojih mnogi žive u Dalmaciji?

Nepodobno je i ime Petra Drapšina, komandanta IV armije, koja je oslobodila Dalmaciju, Liku, dio Bosne i Hercegovine, Hrvatsko primorje i Istru. Kome to Opuzenac Stjepan (Stevan) Filipović smeta i u Zadru? Svi primjeri teško se mogu i pomenuti, s obzirom da je samo na poluotoku promjenjeno oko 30-tak imena koja asociraju na noviju prošlost i da su promijenjeni nazivi više od 400 ulica Zadra. Ne treba biti ni mnogo učen, ni mnogo mudar, pa da se mnoge promjene mogu kritikovati, ili izvrći ruglu. No, to bi zahtjevalo više prostora i više vremena. Vjerujemo da će to neko učiniti, kao što je počeo “Vjesnik”. Mi ipak ne možemo a da ne primjetimo da se zadarski gradski oci nadovezuju na ono što su sa ulicama u Kninu i Gračacu učinile njihove krnje, jednostranačke i jednonacionalne skupštine, na što smo reagovali i još ćemo reagovati.

Nadamo se da slične akcije neće preuzeti Biograd na moru, Šibenik, Benkovac, Obrovac, Drniš i Kistanje - središta domicila brigada i odreda sjeverne Dalmacije. Gdje je bilo kakvo obilježje za Antu Baninu? Možda ga nema, jer je iz “malog” Iža. A zašto ste zaboravili VII dalmatinsku brigadu, koja je najviše zadarska? A zašto se niste sjetili “zadarske rezolucije” (iz 1905), kojom hrvatsko-srpska koalicija prihvata Supilovu “politiku novog kursa” i kojom se “obavezno prizna ravnopravnost srpskog naroda sa hrvatskim narodom”.

Što nekoj novoj ulici, prolazu ili prečacu, ne dadoste naziv “50. godina ustanka naroda Hrvatske”, a sjetili ste se i više mjeseci radili da baš u toj godini zbrišete sve što je partizansko.

Šta sve nećete tražiti od naroda i boraca - da odbace sve i Marksa, i pozitivna nasljeđa oktobarske i francuske revolucije, španskog građanskog rata i našeg narodnooslobodilačkog rata - njihovog internacionalističkog karaktera.

Ukoliko ne revidirate svoju odluku, nemojte se iznenaditi da na nekim od pomenutih trgova, ulica, prolaza i prečaca Zadra uskoro i u drugom obliku, civilizacijski i demokratski, ali i sa partizanskom energičnošću doživite odgovarajući protest i ne samo nas boraca.
11. avgusta 1991
Borci XIX sjevernodalmatinske udarne
divizije i Trećeg pomorskog sektora

“Zatiranje i izbacivanje NOB-a iz istorije je masovan i komplikovan poduhvat. Odbacuju se i poništavaju svi pozitivni dometi, vojni i mirnodopski rezultati i ceo kompleks oslobođenja zemlje.”

Dr Vera Mujbegović

“Iz dubine istorijskog iskustva, zbog smisla života i budućnosti; radi ravnopravnosti srpskog i hrvatskog naroda i u Lici i svugdje, radi sloge, poručujemo im odlučno antifašističko i slobodarsko: Ne!”

General-major Milan Basta


DVA JUBILEJA BEZ PRAVE PROSLAVE*)

*) Tekst upućen “Našoj borbi”, jula 1996. (nije objavljen).


Da je svojevremeno, 1991. godine, na pravi način obilježena 50-godišnjica ustanka, 55-godišnjica (1996), vjerovatno ne bi ni bila pominjana kao jubilej. Ovako pet godina kasnije, osjeća se potreba da se, školski rečeno, izađe na popravni, ako se danas više bilo šta može radikalno popraviti.

U svakom slučaju, ne može se izbjeći razmišljanje o dva jubileja.

U okviru priprema za obilježavanje 50-godišnjice ustanka u Lici i Hrvatskoj, sjećam se, u maju 1991. bio sam sa drugom Milanom Bastom (oba u Odboru za proslavu) zadužen da sastavimo proglas. Do danas, taj proglas nije ugledao svjetlo dana, zbog šetanja teksta na relaciji Beograd - Srb i obratno.

Ono što smo poslali u Srb, gdje je bilo sjedište operativnog djela Odbora za proslavu, vraćeno je sa zahtjevom da se tekst skrati. Dužina pri tome nije predstavljala suštinsko pitanje. Iz priloženog teksta, u kome je u zagradi podvučeno ono što je bilo neprihvatljivo, vidi se šta 27. jula 1991. nije moglo da se kaže u Srbu, a sada je sasvim jasno kome je to, čemu i zašto smetalo.

Taj tekst glasi:

Proglas povodom 50-godišnjice ustanka u Lici (Hrvatskoj)**)

**)Podvučeno i u zagradi izbačeno je u redakturi koja je izvršena u Srbu.


Dana 27. jula navršava se 50 godina od početka masovnog (narodnooslobodilačkog) ustanka, čija je iskra planula u jugoistočnoj Lici (u Srbu) i razbuktala se potom u oslobodilačku i antifašističku borbu naroda Hrvatske, kao dio jugoslovenskog i svjetskog antifašističkog fronta. Jubilej toga datuma (koga je historijska nauka odavno verifikovala) obilježavamo s ponosom, svjesni da je riječ o događaju neprolaznog značaja koji niko i ničim ne može izbrisati iz svijesti naroda i sa stranica istorije. Pozivamo pripadnike svih generacija, privržene slobodarskim tradicijama, miru, čovjekoljublju i (zajedništvu), da nam se pridruže, kako bismo ga, zajednički, dostojno i na prikladan način obilježili. Pedesetogodišnjicom ustanka podsjećamo (na masovno učešće u NOB-u), na borce učesnike četverogodišnje epopeje, na njihovu hrabrost, (patriotizam) i nesebičan doprinos slobodi, ljudskom i nacionalnom dostojanstvu, slozi i zajedništvu. (Da bismo ukazali na značaj, poštovanje i priznanje NOR-u, dužni smo danas da se, crpeći inspiracije i iskustva iz tekovina stečenih nemjerljivim žrtvama i odricanjima, suprotstavimo bezumlju i beznađu koje oni sa sobom nose, da time pojačamo uvjerenja da postoje putevi za izvjesniju budućnost, bolji život, za napredak u miru i slobodi, uz punu ravnopravnost svih ljudi i naroda Like, demokratske Hrvatske i demokratske zajednice Jugoslavije).


Jubilej početka oslobodilačkog ustanka je i praznik današnje mladosti. (Ako su prije pola vijeka mladi svoju sposobnost morali da dokazuju u krvavnoj borbi, nove generacije imaju puno pravo da je dokažu isključivo radom i stvaralaštvom). Borci narodno-oslobodilačkog i partizanskog rata su izborili pravo mladih na mir i dostojan život u humanoj demokratskoj zajednici.

Ustanak protiv fašizma, zločina, neslobode, mržnje i ljudskog stradanja pretvorio se (na platformi KPJ i KPH) u pobjedonosni oslobodilački rat zbratimljenih ravnopravnih naroda (i Titove armije).

(Kada je bilo najteže, uzdigli smo se do uvažavanja saveznika svjetskih velesila SSSR-a, SAD, Velike Britanije i time potvrdili sposobnost i pravo da odlučujemo o sopstvenoj sudbini). Stvarni učinak naše borbe protiv fašizma bio je jači i od njihovih ideoloških i drugih interesa i kalkulacija.

Borba protiv fašizma (i njegovih domaćih pomagača) učinila nas je građanima progresivnog demokratskog čovječanstva i time trasirala put naše nove zajednice. Ta borba je sačuvala srpski narod od fizičkog uništenja, kao što je hrvatskom odbranila dostojanstvo koje je fašizam htio da mu oduzme. Zajedničkim snagama (oba naroda u Hrvatskoj) pobjedila je antifašistička borba i revolucija. Zato je negiranje narodnooslobodilačkog rata nasrtaj i na grobove poginulih, i na čast živih koji za pale nose u sebi osjećanja iskrenog pijeteta. (U miroljubivom demokratskom svijetu na pragu trećeg mileniuma avetima fašizma, kao najgrubljem anticivilizacijskom činu, sljeduju samo prezir i gnušanje). Velikoj antifašističkoj koloni Lika je dala sve što je mogla - mladiće i djevojke, ljubav i odanost (i spremnost za ostvarenje ciljeva oslobodilačke borbe). Time je izrasla iznad svoje veličine, a združena s Dalmacijom, Kordunom, Gorskim kotarom i Hrvatskim primorjem, Banijom, Bosanskom krajinom, sa svim patriotskim snagama, sa pravom je mogla da istakne svoj ponos da se ne da pokoriti nikom, i da je naše oslobođenje - naše djelo.

(Ne slavimo da se dijelimo i nadmećemo, već da u zajedničkom životu potvrđujemo neokrnjeni značaj ljudskog stremljenja za slobodu, nacionalnu ravnopravnost i slogu, da iskazujemo spremnost za nove inicijative i postignuća u istinski demokratskim odnosima i postupcima. Pedesetogodišnjicu ustanka ne obilježavamo da bismo bilo koga naknadno uzdizali, ona nije ničiji privilegij, pa se zajednički odupiremo i svakom pokušaju njene manipulacije i navijačkog usmjeravanja.)

Ne krijemo ni greške proteklih godina, zakašnjela reagovanja, iluzije, birokratsku eroziju ciljeva i prakse. Ali, ne zatvaramo oči ni pred ponovnim opasnim obnavljanjem aveti prošlosti. Vrijeme je opet burno. Kriza pritišće sve vidove našeg života i razorno djeluje na međunacionalne odnose. Šovinisti, hrvatski i srpski, srpski i hrvatski, i svi drugi, opet započinju kolo mržnje, razdora, neslobode i neslaganja, blate rat protiv fašizma, veličaju izdaju, prizivaju bratoubilaštvo. Haos, strah, nasilje i bezumlje već su odnijeli žrtve, a ako se to ne zaustavi, prijeti nam prava ratna katastrofa.

Podsjećamo da smo se borili protiv podjela i komadanja Jugoslavije u režiji okupatora i njegovih slugu. I danas smo protiv cjepanja i komadanja Jugoslavije. Zato nam je jasno zašto su protiv boraca NOB-a svi oni koji bi danas da dijele, cjepaju i komadaju.

Iz dubine historijskog iskustva, zbog smisla života i budućnosti mnogih generacija, radi ravnopravnosti srpskog i hrvatskog naroda i u Lici i svugdje, radi sloge, preporučujemo im odlučno antifašističko i slobodarsko: NE! Taj jedinstveni stav razuma izrazićemo na svim manifestacijama obilježavanja 27. jula u toku cjele ove godine.

Ne sporimo nikom doprinos oslobodilačkog ratovanja. Ono je i bilo pobjedonosno zato što je bilo općenarodno, živo i aktivno u svim krajevima naše zemlje. Zato niko i nema pravo da potire ili omalovažava istinu i veliki domet ustaničkih krijesova i časnih motiva masovnog borbenog stroja koji je začeo u Lici 1941. (u lapačkom i gračačkom kotaru), pod “Štabom gerilskih odreda za Srb i okolinu”. Smjerom tih putokaza ići će naše zajedničko angažiranje danas i sutra, u borbi za mir, demokraciju, dijalog, za prava i slobode čovjeka i građanina, za ljudsku i nacionalnu ravnopravnost, za međusobno poštovanje i uvažavanje, za pravo svakog naroda na neokrnjeni nacionalni identitet i sopstveni razvoj, za demokratsku Hrvatsku i Jugoslaviju. (Borcima i narodu Like i Hrvatske čestitamo Dan ustanka - veliki zajednički praznik).
Maj 1991.
ODBOR ZA OBILJEŽAVANJE 50-
GODIŠNJICE USTANKA U LICI
(Spisak od preko 140 članova Odbora)


Intervencije u ponuđenoj verziji proglasa upadljive su i govore više nego tekst u cjelini. Ali, detaljnije komentarisanje zahtjevalo bi mnogo prostora. Za upućene, dovoljan je i neposredan uvid pa da shvate zašto, pri provratku teksta iz Srba u Beograd, predložene amputacije pod firmom skraćivanja nisu prihvaćene sa odobravanjem. Nesporazum je bio očit, pa proglas nije ni objavljen. Zbog različitih pristupa proslavi, učesnici NOR-a, uključujući i veći broj članova Odbora za proslavu 50-godišnjice ustanka u Srbu, nisu 27. jula 1991. godine ni došli u Srb, a oni koji su došli - ili su bili zloupotrebljeni i izmanipulisani za tadašnje političke potrebe kninskih lidera, ili su pred njima kapitulirali zanjeti i nekim kolebanjima. Na kraju krajeva, i zbog toga što se dešavalo u Lici i Hrvatskoj jula 1991, ni danas nema obilježavanja ustanka.

A taj 27. juli 1941. - Dan ustanka u Lici i Hrvatskoj - jedan je od onih prelomnih datuma, kao uostalom i julski ustanci u Srbiji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, na kojima se i danas, afirmacijom ili negiranjem, opredjeljuju mnoga politička usmjerenja.

Da li je na taj 27. juli trebalo ranije ili treba sada gledati samo kroz političku prizmu? Ne! Tada smo u Lici, u Hrvatskoj krenuli u borbu bez obzira na politička opredjeljenja, na poziv KPJ i KPH, ali, prije svega, sa uvjerenjem da je ugrožen opstanak zemlje i da treba pružiti otpor fašizmu - i stranom, i domaćem. Taj datum ostaje trajno kao jedan od najvećih događaja u istoriji Like i Hrvatske, posebno Srba u Hrvatskoj, u kojoj su Lika, Dalmacija, Gorski kotar, Kordun, Hrvatsko primorje i Banija bili središte ustaničkih zbivanja. Da li je sramota i dalje tvrditi da je 27. juli istinski praznik pobjednika? Nije! Da li je ignorisanje i blaćenje 27. jula posljednjih godina (1991-1996) sramota? Jeste! Utoliko prije što se na mnogim mjestima raznim ali providnim falsifikatima pokušavalo i još pokušava pobjednike pretvoriti u krivce. U temelje hrvatske, bosansko-hercegovačke, pa i jugoslovenske državnosti, utkani su partizanstvo i narodnooslobodilački rat 1941-1945. Možda smo 27. jula bili nejački u odnosu na moćnog protivnika, ali smo bili smjeli, imali smo jasan cilj, pa smo 1945. godinu dočekali kao značajan dio antifašističke koalicije koja je i zajedno sa nama uništila vojnu silu fašizma i nacizma. Sloboda nam nije darovana, nego je izborena i skupo plaćena. Tada, 27. jula 1941. smo uključeni u evropski antifašistički front, ističući jedini legitimni odgovor na nacifašističke težnje i pretnje o uništenju. Evropa i svijet su nas još tada priznali, a snage koje su se, aktivnom ili pasivnom podrškom fašizmu, suprotstavile narodnooslobodilačkoj borbi nisu bile priznate i neće biti priznate. Narodi Hrvatske i Bosne i Hercegovine, kao i drugi narodi Jugoslavije, duguju partizanima trajnu zahvalnost i priznanje. Ne zbog toga da bi se partizanima naknadno odavale počasti mimo onih koje su oni jednom za svagda izborili, već, prije svega, zbog sopstvenog dostojanstva i pravog odnosa prema tekovinama koje su se potvrdile kao jedini pouzdani temelj opstanka i života na ovim prostorima, gdje je lako podstaći nasilje, rat, bratoubilaštvo, a jedino je moguće živjeti u miru, zajedništvu, poštovanju, ravnopravnosti, uvažavanju različitosti u interesu priznavanja sopstvenih vrednosti. I valjda je još jednom postalo jasno dokle se stiže čim se od tih tekovina odstupi.

Veličinu tog datuma ne može izbrisati ponašanje ljudi koji su nedostatak ponosa, čestitosti i hrabrosti dokazali saradnjom sa okupatorom, niti naknadni pokušaji da se ta saradnja proglasi za vrlinu. Svi koji su posljednjih godina htjeli i hoće da prepravljaju istoriju zaboravljaju da je 27. juli 1941. bio jedina nada i mogućnost za očuvanje slobode i dostojanstva. Niko nema pravo da obezvređuje najveće činove u svojoj istoriji. Oni koji su u besmislenom ratu 1990-1995. rušili tekovine narodnooslobodilačkog rata 1941-1945. samo su dokazali da iz naše i evropske istorije ništa nisu naučili.

Masovno rušenje spomenika i obilježja podignutih u znak sjećanja palim za slobodu, najizraženije je u Bosni i Hrvatskoj. Najbrutalniji je vandalizam, a politička uvjerenja koja iz vandalizma izviru ili ka njemu vode, ne otvaraju perspektivu ni narodima, ni državama, već ih vode direktno u sunovrat. Strašno je i podizanje spomenika onima koji su bili na strani fašista. I jedno i drugo nasilje su nad istorijom, čije falsifikovanje nekima može da donese privremene koristi a svima samo neizmjerljive štete. Rušenje spomenika najčešće nije direktna posljedica ratnih operacija. Najveći broj ih je srušen planski u vrijeme tzv. primirja i etničkog čišćenja. Podsticanje tog rušilaštva i mirenja s njim, faktički predstavlja istupanje iz antifašističke i antinacističke savezničke koalicije iz Drugog svjetskog rata i prestrojavanje na onu drugu, mračnu stranu, što znači protiv svog demokratskog svjeta, protiv čovjeka i čovječnosti, a samim tim, i protiv sopstvenih naroda.

Braneći istine o narodnooslobodilačkom ratu i ustaničkom 27. julu 1941. podržavamo mir. Tako se ne samo prilagođavamo Evropi, već gradimo Evropu i kod nas, kao što smo ravnopravnost i poštovanje u antifašističkoj koaliciji sticali našom narodnooslobodilačkom borbom. Tako, u stvari, podržavamo politiku koja vidi budućnost, otvara perspektivu. Oni koji su se jednom borili protiv fašizma ne mogu da prihvate ideju i praksu etnički čistih država jer je to – fašizam. Istorija nije završena, kao što neki misle, niti se njen točak može okrenuti u prošlost. Smrt neofašizmu!
20. jula 1996.
Ilija Radaković

“Zatiranje i izbacivanje NOB-a iz istorije je masovan i komplikovan poduhvat. Odbacuju se i poništavaju svi pozitivni dometi, vojni i mirnodopski rezultati i ceo kompleks oslobođenja zemlje.”

Dr Vera Mujbegović

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com
“Suprotstavljamo se agresionom nastupu nacionalizma i totalitarizma svih vrsta”

Iz apela 126 revolucionara iz Hrvatske


ODGOVOR TZV. KOORDINACIONOM ODBORU (1991)


“Politika” je u dva navrata (16. maja i 1. juna), u rubrici “Odjeci i reagovanja” objavila napade na “agitatore stranke poraza” i “generale odlazeće vojske”. Na tekst Milana Trešnjića (16. maja) se nećemo šire osvrtati - pa on sebe godinama diskredituje mjenjajući mišljenje i uporno je sve zatvoreniji u svoju naciju. Po Trešnjiću, ekskomunicirani lički generali, koji stoje iza poziva da se glasa za SKH - SDP “ne poštuju ili zloupotrebljavaju pruženo gostoprimstvo (u Srbiji)... ruže(ći) u isto vreme sredinu u kojoj žive”... “oni se samim tim (apelom) izjašnjavaju i o Srbiji, o srpskom narodu”... Sve su to biseri Trešnjića i njegovih usmjerivača, koji se takvim pisanjem na stranicama “Politike i nacionalističkim stavovima zalažu za izgon proskribovanih ličkih generala iz Beograda, jer ne misle kao on i mali broj jurišnika, jer ne cjene ni to što “dišu vazduh u Beogradu i Srbiji”.

Tekst u “Ličkom vjesniku” (15. aprila o. g.) su stavovi Predsjedništva domicila 19. divizije i III sektora, a ne tekstovi jednog pojedinca.

Odgovaramo težišno na tekst kojeg je potpisao tzv. “Koordinacioni odbor SUBNOR-a za VI, VII, VIII, XIX i XXXV diviziju”. Odbor takvog naziva je formiran u Beogradu kao privremeni odbor za pripremu mitinga na Petrovoj gori. Očito “odbornici” su sebi produžili mandat. O ovom odboru oficijelno mišljenje treba javno da kaže Gradski odbor SUBNOR-a Beograda, kod koga se sekcije i odbori registriraju. Koliko je sramotno ono što je taj odbor objavio u “Politici” (1. juna), vidi se i po tome što su se general-pukovnik Stevo Ilić i prof. dr pukovnik Gojko Jakovčev javno ogradili, odbijajući autorstvo teksta u kojem se “Politika” pita “zašto su neki, nekadašnji borci i starešine potpisali pismo podrške partiji koja je mirno predala vlast”.

Sekcije brigada ovih divizija u Beogradu nisu nikad ovlastile tzv. Petrovogorski “koordinacioni odbor” da u bilo kom smislu ocjenjuje izborni apel (12. aprila 1990) 126 revolucionara iz Hrvatske kad su birače pozvali da glasaju za “SKH-SDP i kao snagu koja je počela reforme i podržava reformski program Saveznog izvršnog vijeća s predsjednikom Markovićem...”

Ako potpisnici (osim Ilića i Jakovčeva, koji tekst nisu potpisali) misle da smo u Hrvatskoj trebali podržavati programe Hrvatske demokratske zajednice, ili Srpske demokratske stranke, a ne SKH-SDP, tj. ako Sveto Orlović, Vojo Radaković, Bunčić, Rade Suša i drugi tako misle, mogli su tako i napisati, a ne da se kriju iza Odbora kakvog borci nisu ovlastili da ocjenjuje ratne drugove.

A sad, da vidimo što nam Orlović (prvi potpisnik osude), i “drugovi” prigovaraju, osim što se načelno ne slažu sa djelom koji je, po njima, “za svaku osudu”. U apelu je rečeno “pozivamo građane demokratski opredjeljene, sve snage demokratskog socijalizma, da se ujedine i da glasaju za kandidate SKH-SDP i lijevo orijentirane kandidate, kao nezaobilaznom dijelu demokratskog bloka u pluralističkoj sceni Hrvatske i Jugoslavije”, jer se tako “suprotstavljamo dogmatizmu birokratskog centralizma i agresivnom nastupu nacionalizma i totalitarizma svih vrsta”, izjasnili smo se “protiv ekstremne nacionalističke desnice i šovinizma”, što “nanosi najveću štetu i opasnost i interesima hrvatskog naroda, a posebno jedinstvu Hrvata i Srba i narodnosti u Hrvatskoj”. Zašto su pisci teksta izostavili gornje djelove apela, to samo oni znaju. Orlović i drugovi pišu “ne znamo ko je organizator ove akcije, ali znamo da su neki potpisnici obmanuti od nekadašnjih ratnih drugova”. Akciju je inicirala grupa drugova revolucionara iz Zagreba. Možda smo i zakasnili, pa mnogi od onih koji bi podržali naš izborni apel nisu mogli biti konsultovani i tako nisu potpisani. Od 126 potpisnika, ni jedan nije porekao pristanak da mu ime bude s našim imenima. Prigovara nam se da nam je mutan cilj i da je sve to što smo potpisali “rabota”, jer pisci teksta žele čitaoce uvjeriti da je naše izjašnjavanje “za demokratske i leve snage” puka kamuflaža.

Kakvog smo to mi imali razloga da - opredjeljujući se za lijeve snage, za bratstvo i jedinstvo, za demokratiju, za Jugoslaviju, za program SKH-SDP, koji se “suprotstavlja nacionalnim podjelama, sukobima i raspirivanju mržnje među narodima i ljudima u Hrvatskoj i Jugoslaviji”, a protiv nacionalističke desnice i šovinizma, protiv dogmatizma - i eto to opredjeljenje, po našim kritičarima, podmećemo kao kukavičje jaje. A da bi potpisnici teksta pokazali kako naš apel nije apel “da se glasa za demokratske i lijeve snage”, nego “nešto drugo”, podmeću nam štrajkače na Starom trgu, Vlasija i podršku autonomašima, slovenačkim komunistima, podršku bivšem crnogorskom rukovodstvu, čak smo i protiv ZAVNOH-a... O svemu ovom nema ni rječi u apelu od 12. aprila i raspravljati o tome dijelu teksta je ispod dostojanstva. U apelu se nismo izjašnjavali o minulim stavovima rukovodstva SKH, nego o onome što u novom programu reorganizovani SKH-SDP nudi narodima i narodnostima Hrvatske.

Prigovaraju nam da smo “izrasliji” drugovi, odnosno da smo “naša elita”. Mi smo ono što jesmo, a ništa ne bismo bili i ne bi nas ni bilo da nije bilo Like i komunističkog programa. Nismo kao “elita” vodili partizanske jedinice, niti smo kao “elita” potpisali apel, već kao ljudi koji agitiraju za one koji su za progres, demokraciju i ravnopravnost.

Zašto Koordinacioni odbor, koji je djelovao uoči izbora, radeći na organizaciji mitinga na Petrovoj gori, nije potpisao izborni apel ili sastavio svoj apel? Zar je moguće da se ne bismo našli na istoj strani barikada? Nekorektno pisanje Orlovića i drugova se vidi i po tome što od 126 potpisnika apela (među njima nema anonimusa) spominju pojedinačno 14, a apel je potpisalo 27 Ličana - generala. I, zašto spominju samo Ličane? Zar to nije dio kampanje koju jedan broj potpisnika teksta vodi duže vrijeme? Prema demantiju Jakovčeva, izlazi da je Koordinacioni odbor 16, 23. i 25. maja držao sastanke, kojima je rukovodio Voja Radaković. Obavješteni smo da su, pored njega, glavnu rječ vodili Kosta Ugrica, Glišo Vejnović, Petar Opačić i dr, koji nisu članovi tog odbora, a niti su birani u svojim divizijama.

Osnovni problem u stavovima Orlovića i drugova je u tome što se oni svrstavaju nasuprot komunističke akcije u Hrvatskoj. I pored kritičkih stavova, mi smo na prošlim izborima u SR Srbiji glasali za kandidate SK Srbije, a sada nam se prigovara što smo agitovali za kandidate SKH-SDP.

Ni jedan od nas nije poricao niti branio razne greške, neuspjehe i nosioce negativnosti, nacionalističke devijacije. U prošlosti, pa i danas, bezbroj puta smo kritikovali nedostatak borbenosti i radikalnih zahvata u realizaciji samoupravljanja, u skučavanju ljudskih sloboda, u kolebanjima prilikom opredjeljivanja za ekonomske programe, a posebno u kolebanju u rješavanju međunacionalnih odnosa. Mi nismo bili kritičari iz busije, niti iz uskog kruga svog naciona, već isti oni koji su bili kadri da se i u ratu i poslije rata bore za Titovsku Jugoslaviju, za bratstvo među ljudima i narodima, za ljudske odnose tkane na principima ravnopravnosti i solidarnosti, za progresivne promjene koje traži sadašnje vrijeme i neposredna budućnost.
Za potpisnike apela
Đoko Jovanić,
general-pukovnik i narodni heroj


“Insistiranje na ‘pomirenju’ i uzajamnom ‘praštanju’ partizana i četnika danas je anahrono i nema nikakvog smisla.”

Prof. Radošin Rajević


POVODOM AKCIJE ZA POVRATAK ČETNIČKOG VOJVODE MOMČILA ĐUJIĆA*) (1991)

*) Iz teksta dr Dušana Plenče,“Borba”, avgusta 1991.


Na jugoslovenskoj političkoj sceni, krcatoj mržnjom, lažima, podvalama, prljavim propagandnim ratom, u razrasloj i stalno raspirivanoj međunacionalnoj surovoj mržnji, marširaju neofašistički bojovnici, aveti prošlosti, ekstremne ratničke falange, naoružani odredi političkih stranaka i kojekakve paravojne formacije.

U takvoj situaciji prikupljaju se potpisi za povratak u Kninsku krajinu ratnog zločinca Momčila Đujića. Neki, pri tome, žele Đujića predstaviti kao “srpsku majku”. Mi, borci 19. sjevernodalmatinske divizije i Trećeg pomorskog sektora najbolje znamo da Momčilo Đujić nikada nije bio ništa drugo osim organizator i počinilac zločina, saradnik ustaša, Talijana i Njemaca. O tim zlodjelima nepobitno govore dokumenti, pa i oni četnički, i ustaški, i talijanski, i njemački, kao i partizanski i saveznički.To je dokazano i u više od 190 stručnih rasprava, kao i sa “118 svjedoka Srba, koji su svoje iskaze dali slobodnom voljom sudskim istražnim organima”.

Đujić je sa ustašama počeo pregovarati u decembru 1941. kad je u Kninu posjetio velikog župana velike župe Bribir i Sidraga Davida Sinčića. Ministar vanjskih poslova NDH Mladen Lorković je odobrio pregovore i saradnju. Naredio je Sinčiću da Đujiću i još trojici vojvoda isplati po 100.000 kuna. Sporazum o “borbenom sadejstvu” postignut je 9. juna 1942. Sinčić je 10. juna aktom BT 16/185 obavijestio poglavnika Pavelića: “Jučer sam trima glavnim vođama četnika, koji se bore protiv partizana, Momčilu Đujiću, Branku Bogunoviću i Mani Rakviću dao svakome po 100.000 kuna radi organizacije borbe protiv partizana” (dokument je u Arhivu Vojnoistorijskog instituta JNA, kutija 195. broj registra 12/6-1 - dalje AVII 12/1). U aktu VT 16/197, Sinčić 18. juna 1942. obavještava Pavelića da je “četničkim vođama isporučio makar skromne količine hrane” i da im je “domobransko zapovjedništvo stavilo na raspoloženje 20.000 metaka. 100 pušaka i 10 dobrovoljaca puškomitraljezaca” (AVII, 244, 35/11-1). Sedam dana kasnije, glavni stožer domobranstva je isporučio “Momčilu Đujiću milijun kuna, 200 pušaka jugoslovenskog porijekla, 20 puškomitraljeza i odgovarajuće količine streljiva” (Arhiv Hrvatske, FND, III-801450). Dokumenti u AVII (npr. MF-H-46/137-378, MF-H-34/493, 83 B, 32/1-19 itd.) svjedoče o zajedničkim akcijama ustaša i četnika i o tome kako je Đujić vodio “operacije čišćenja srpskih sela od partizanskih simpatizera i saradnika”, među kojima je bilo posebno surova ona s kraja februara 1944. godine, kad je sa Vjekoslavom Servatzijem, komandantom 7. ustaškodomobranskog zbora, ubio stotine Srba.

Koliko je i sam Pavelić cijenio tu saradnju, vidi se po njegovom naređenju svim ustaškim i domobranskim jedinicama 21. decembra 1944. da osiguraju povlačenje desetkovanih Đujićevih jedinica u Sloveniju.

Dok je Đujić nastojao da saradnju s ustašama prikrije, koliko god je to bilo moguće, dotle saradnju s Talijanima, a od septembra 1943. i s Nijemcima, nije krio. O tome sam svijedoči, na primjer, u pismu novoimenovanom talijanskom komandantu u Kninu uoči kapitulacije Italije: “Od jula 1941. rame uz rame sa italijanskom vojskom borim se protiv zajedničkog neprijatelja - komunista u oblasti Dinare...” (AVII, 160, 14/2).

Iz talijanskih dokumenata se vidi da su Đujić i njegovi četnici, pored ratnih operacija, zajedno s Talijanima izveli 57 “akcija čišćenja sela”, u kojima je ubijeno 159 osoba, a zarobljeno i mučeno uglavnom u “srpskom Jasenovcu” - Kosovu kod Knina, “948 ljudi, žena i maloljetnika”. Đujić i njegovi četnici su bili kao “antikomunistička dobrovoljačka milicija” svrstani u talijanske divizije, redovno su primali hranu, ratnu opremu i plaće. (Srebroljubivi Đujić je, kako to pišu neki iz njegovih redova, kao vojvoda Mane Rokvić, ogroman dio tih para uzeo za sebe).

Poslije kapitulacije Italije, Đujić se svrstao u njemačku službu. Odmah poslije prodora u Knin, u oktobru 1943. štab 15. njemačkog brdskog korpusa u izvještaju Sp. 1006, potvrđuje “borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice Bihać-Gračac-Knin-Drniš-Šibenik”, gdje su “četnici okupljeni u posebnim uporištima oslonjeni na njemačke trupe”. Tu, također, piše kako “četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbjeđenja i izviđanja od nemačkih komandi” (AVII, MF-HAS-T-314566, 342-343).

Iz Đujićevog štaba (Dinarska divizija) 1. decembra 1944. je Štabu 15. njemačkog brdskog korpusa pisano: “Četnička komanda sa svojim oružanim snagama od meseca septembra prošle godine sarađuje sa nemačkom vojskom u ovim krajevima iskreno i lojalno. Ovo su nam nalagali naši zajednički interesi u borbi protiv zajedničkog neprijatelja... U ovoj borbi četnici su dali sve od sebe” (AVII, 254. 7/1).

Ni neki bliski saradnici Momčila Đujića nisu bili pošteđeni njegovog ubilačkog zločina. Ubijao je čak i neke specijalne i povjerljive izaslanike Draže Mihailovića. Ugroženi oficiri “Jugoslovenske vojske u otadžbini”, od potporučnika Vanduka i Stefanovića, poručnika Nikolića i Pupavca, kapetana Popovića, Jeftića i Stratimirovića, majora Paloševića i Vranješevića, do vojvoda Rokvića i Đekića, podnosili su - čas talijanskim ili nemačkim komandama, čas Draži Mihailoviću - vapijuće molbe da ih zaštite od “krvavih obračuna” vojvode Đujića. Mane Rokvić je svog vojvodskog kolegu Đujića, 15. maja 1944. optužio da je otrovao svog pretpostavljenog, vojvodu Iliju Trifunovića Birčanina, ubio pukovnika Nikolu Uzunčevića i “srpskog junaka Tromeđe Živka Brkovića”, da je “streljao i povješao 500 Srba, među kojima je bilo žena i djece”, da je pronevjerio 63 miliona talijanskih lira, ali i “pet stotina zlatnih funti sterlinga” (AVII, 153, 15/6).

Artiljerijski poručnik Đorde Nikolić, 19. aprila 1944. je obavijestio Mihailovića da je Đujić u smrt poslao “više jugoslovenskih oficira samo zato što se bojao njihove stručnosti i komandne sposobnosti”. Tvrdi da je Đujić pukovnika Uzunčevića ubio “za vreme lečenja u bolnici”, a kapetana “Mihaila Tomaševića na sred Gračaca”, “poručnika Stankovića ubio je na vratima njegovog stana” (AVII 154, 34/3).

Državna komisija za utvrdivanje ratnih zločina DFJ proglasila je Momčila Đujića “ratnim zločincem zbog masovnog ubistva i pokolja, mučenja i interniranja građana, pljačke, silovanja, kao i organiziranja i vođenja vojnih formacija u službi talijanskog i njemačkog okupatora”.

Lista zlodjela je zaista velika. U općini Donji Lapac, Đujić je 16. aprila 1942. zapalio sve “srpske kuće u selima Zavlaka i Lička Kaldrma”, a 21. juna te godine, lično potpisuje smrtnu presudu nad Davidom Bajićem i Ilijom Hrnjakom i naređuje egzekutorima da se “žrtve izopšte prava na pobožnu sahranu”, odnosno da se njihova “tela izlože javnoj poruzi na ulicama Knina”. Samo u prvih devet mjeseci 1943. godine, kaznene ekspedicije Momčila Đujića “ubile su 628 nedužnih osoba, od kojih 391 srpske narodnosti”. U isto vrijeme, na širem području Tromeđe, Đujićevi su četnici zapalili 198 kuća, 249 gospodarskih objekata i opljačkali 3245 glava sitne i krupne stoke.

Naročitom surovošću je krajem 1942. i početkom 1943. Đujić krenuo u pokolje po selima Gata, Tugare, Čista, Gornji Dolac, Zvečanje, Dugopolje, Štikovo, Maovice, Utavice, Vinalić, Kijevo i Gorjak, gdje je ubijeno “230 stanovnika, pretežno dece, staraca i žena, tako da su im vadili oči, probadali ih mnogostruko nožem, a neke žive bacali u vatru zapaljenih kuća” (AVII, 8, 3/143; 201, 11/16; 230, 29/7-1; 201, 11/10-18; 271, 24/2-25; 138, 6/15-1 itd.)

Nikad nije poštovao odredbe Haške konvencije o zaštiti ranjenika. Četnici Dinarske divizije su po Đujićevom naređenju 28. maja 1944. streljali tri ranjena partizana, među njima i liječnika dr Josipa Hajfeša, kirurga partizanske bolnice u Krečani kod Udbine. Strast za ubijanjem iskazuje u mnogim depešama upućenim Draži Mihailoviću. Jedna od tih depeša, od 19. decembra 1943. glasi: “Za vreme uspešne borbe na Velebitu, kada je uhapšeno 140 osoba, naši borci pustili tri Srbina da idu kućama, a ostalo je zaklano i bačeno u jame” (AVII, 276, 9/1)... U jednoj drugoj depeši, piše da su u Livnu “moji tako mnogo i redom klali, da su ih Nemci prisilili da napuste Livno”.

Zlodjela, ma bilo čija, bilo kada izvedena, pod bilo kakvim motivima i nad bilo kojim narodom, ne mogu biti saveznik ljudske savijesti i motiv priziva ma čije pomoći, čak ni u najsurovijim vremenima. Zato smatramo pogrešnom, štetnom, neopravdanom i nedobronamjernom akciju prikupljanja potpisa za povratak Momčila Đujića u Kninsku krajinu. Uvjereni smo da poziv ratnom zločincu nanosi ogromnu štetu, prije svega, srpskom narodu sjeverne Dalmacije, Bosanske krajine i Like.

Pripadnici 19. sjevernodalmatinske divizije i Trećeg pomorskog sektora


MIR JEDINA ALTERNATIVA*)

*)Tekst upućen “Borbi”, oktobra 1991. (nije objavljen).


Naše ratničko iskustvo uvjerava nas da je mir jedina alternativa. Bez mira je nemoguće razrješiti nijedno suštinsko pitanje, ni obezbjediti perspektivu nijednom našem narodu. Zato sva ponašanja i postupke, sva činjenja i nečinjenja, procjenjujemo na osnovu toga koliko istinski doprinose miru i omogućavaju da se ispolje demokratski procesi, humanizam i stvaralaštvo. U skladu s tim, podržavamo javna istupanja naših saboraca Koče Popovića, Gojka Nikoliša, grupe ličkih i dalmatinskih generala, koji su u nizu slučajeva reagovali na sijanje nacionalne mržnje, iskazivali neslaganje sa promjenom imena Trga fašizma u Zagrebu, sa mjenjanjem naziva ulica u Zadru, Kninu, Gračacu, Beogradu i Novom Sadu, Pozivamo borce Narodnooslobodilačkog rata i pripadnike mlade generacije da se novim antifašističkim pokretom - pokretom protiv rata - izborimo za mir.

Rat koji se vodi je rat i protiv srpskog i protiv hrvatskog i protiv svih ostalih jugoslovenskih naroda, rat koji vraća u prošlost, osuđuje na ljudske žrtve, dugotrajno siromaštvo, materijalno i moralno degradira i izoluje od savremenih evropskih i svjetskih tokova. Osuđujemo blokadu garnizona i napade na pripadnike JNA, ali su nam, kao bivšim pripadnicima Jugoslovenske narodne armije, koja se u svim djelovima zemlje afirmisala i izgradnjom mnogih značajnih objekata, strana rušenja sela i gradova i nekontrolisana upotreba razornih sredstava, bez obzira da li se to činilo u napadu ili pri povlačenju. Uvjereni da se rušilaštvo moglo i, u interesu očuvanja autoriteta JNA, moralo izbjeći, postavljamo pitanje zašto je do svega toga došlo i tražimo da se odgovora za neprocjenjive ljudske gubitke i uništenje materijalnih i kulturnih dobara. Kampanju za izmještanje Titovog groba smatramo krajnje nekulturnim, necivilizacijskim i nedemokratskim činom. Toga su svjesni i inicijatori ove sramne akcije, ali je njihov strah od mrtvog Tita jači od razuma, stida i elementarnog osjećanja ljudskog dostojanstva i ophođenja prema mrtvima i grobovima. Njihov kukavičluk ogleda se i u licemjerim obrazloženjima, koja se lako mogu demantovati primjerima kod nas i u svjetu poznatih i nepoznatih ljudi, čiji se grobovi nalaze izvan “grobljanskih” prostora. Neka priznaju da je rječ o naknadnom političkom obračunu, pa, ako bezumlje nadvlada, mi - Titovi saborci - sahranićemo ga ponovo, a ne četnički “vojvoda” Šešelj, ministar urbanizma Janić i ostali egzekutori pridodati Šešeljevom četničkom štabu i rukovodstvu “Radikalne” stranke.

Kao u vrijeme Narodnooslobodilačkog rata, nepokolebljivo smo protiv šovinističkog raspirivanja mržnje, protiv nacionalističke isključivosti koja neminovno vodi ka fašizmu. Zalažemo se za glas razuma, za pravo svakog čovjeka na zaštitu ličnog, moralnog, nacionalnog, kulturnog integriteta. Protiv smo isključivosti kojom se ne uspostavljaju već ruše mostovi povjerenja i zajedničkog življenja u koje mi, bez obzira na sadašnje stanje, vjerujemo. Obaveza je svih da pomognu narodu u nevolji, ali i da odgovaraju ako je pomoć samo izgovor i opravdanje za propovjedanje nacionalne isključivosti koja nanosi zla drugima, a najviše sopstvenom narodu.

Smatramo da Udruženje Srba iz Hrvatske u Beogradu ne može da govori u ime svih Srba iz Hrvatske, ni da nastupa u ime Srba koji žive u Hrvatskoj i koji imaju pravo da formulišu svoje interese i metode njihovog ostvarivanja, jer najneposrdnije i odgovaraju za svoju sudbinu.

Veljko Dimić, Stevo Dokmanović, Ivica Kukoč. Svetozar Oro, Hakija Pozderac, Ilija Radaković


PORUKE ARMIJI ZA PEDESETI ROĐENDAN*) (1991)

*) “Borba”, 21. decembra 1991.


“Danas ništa nije kao pre pedeset godina. Nema svetskog rata između nacifašizma i antifašizma. Jugoslaviji nije spolja nametnut rat, nego je on u njoj izbio i preti okolnom svetu.

Vrhovi Armije učestvuju u rušenju Jugoslavije, koje su započeli nacionalistički režimi. Umesto da razdvaja sukobljene strane, Armija je stala na stranu srpskog nacionalizma i u svoj ratnički tabor primila naoružane srpske šoviniste.

Vrhovi Armije time kompromituju antifašističku tradiciju nekadašnje narodne vojske. Oni zloupotrebljavaju sećanja na ustaški genocid i strah od njegovog ponavljanja da bi vodili rat protiv hrvatskog naroda i Hrvatske.

Vojne vlasti odvode i građane Srbije na ratna stratišta. Uvod u moralni linč protiv onih koji joj nisu slepo pokorni, otvara lov na njihove glave i otpušta s posla širom Šumadije i Vojvodine.

Takva Armija ostala je bez legitimne državne kontrole. Nova, demokratska Srbija, mora se osloboditi ideološke i političke vojske, kao i naoružanih stranačkih i šovinističkih grupa, a narod zaštititi neutralnom vojnom silom. Jedino takva država može rešiti socijalne i druge probleme vojnog kadra i njihovih porodica.

Takvu državu hoćemo mi, građani Srbije. Zato se borimo za mir i podržavamo sve mirovne inicijative. U takvu borbu pozivamo sve građane, vojnike i vojne starešine koji ne prihvataju ratnu politiku vojne hunte.

Građani Srbije potvrdiće svoj suverenitet tek slobodnim izražavanjem vlastite političke volje o ratnoj politici sadašnjeg režima u Srbiji. Simbol naše borbe biće spomenik neznanom dezerteru iz građanskog rata, a njen glavni rezultat su mir i demokratija.”


“Htio bih da kažem, doći ću kad Beograd više ne bude “Slobodan” nego kad Beograd bude slobodan.

Glumac Rade Šerbedžija


U IME PROZVANIH*) (1991)

*) Tekst upućen “Tanjug”-u (nije objavljen).


Ustav Savezne Republike Jugoslavije utvrđuje da će se pitanje jugoslovenskog državljanstva urediti saveznim zakonom, a Ustavni zakon za sprovođenje Ustava obavezuje da se Zakon o državljanstvu SRJ uskladi sa novim Ustavom do kraja 1992. Razumljivo je i opravdano što se i pokreću i razmatraju pitanja koja se odnose na državljanstvo, ali nedopustivo je da prije nego što se ta pitanja zakonski razriješe, bilo ko sebi prisvaja pravo da neke državljane SFRJ, koji žive u SRJ po svom nahođenju, proglašava - strancima. Ne samo što se time preuzimaju nadležnosti zvaničnih organa, već, prvenstveno, zbog motiva iz kojih se to čini.

Jedan od dušebrižnika, g. Milan Trešnjić uhvatio je “poslednji voz” “Osmice (u međuvremenu je prestala da izlazi), da bi zavapio: “Da li smo svi slepi kod očiju?” i dramatično konstatovao: “Beograd već okupiran!”

Svi, pa i g. Trešnjić, imaju pravo da razmišljaju o tome kako u novonastalim okolnostima treba regulisati pitanje državljanstva, ali g. Trešnjić bi htio da bude kadija koji tuži i sudi.

Zakonsko rješenje se još ne zna, ali Trešnjić već zna ko su stranci. On, pod navodnicima kaže da je SFRJ “umrla”, ali zapostavlja činjenicu da SRJ želi da nastavi njen kontinuitet. Neprijateljima, koji to ne žele da prihvate, pridružuje se, eto, g. Trešnjić, kao unutrašnji saveznik. Pa ko je onda tu “peta kolona”? Oni koje on proglašava strancima ili on koji osporava pravo SRJ.

Oko državljanstva postoji više specifičnih situacija, zavisno i od ličnih opredjeljenja i pri zdravoj je pameti pretpostavka da će država koja drži do kontinuiteta taj princip primjeniti i na državljanstvo, ali o tome se može razgovarati, budući da je pitanje državljanstva g. Trešnjiću samo nova poštapalica za rat koji poduže vodi protiv nekadašnjih drugova, ratnih i partijskih saboraca, menjajući pri tome strane.

Nije na odmet pomenuti: dok je bio drug, g. Trešnjić je za J. B. Tita (koga sada na sva usta psuje) i A. Rankovića obavljao diskretne poslove OZN-e, a potom UDB-e. Kao čovjek sa hrvatske kadrovske liste, bio je i konzul, pa otuda i vlada materijom državljanstva, što svjedoči da je svaki svoj posao (pa i prethodni) studiozno obavljao. Kasnije je radio u slovenačkoj GG firmi, što svjedoči o praktičnosti i sklonosti da se za prilježan rad dobije adekvatna nagrada. Ne tako davno, Trešnjić je, u serijama napisa, konkretnih “do daske” u navođenju imena ljudi i njihovih navodnih jeresi, sa ponosom isticao da je miloševićevac. Pošto to sada više ne ističe, a uvjek radi za poznatog naručioca (ne samo iz altruizma), postavlja se pitanje zašto je pokrenuo policijsku pedantnost nabrajajući imena, pretežno bivših generala i ambasadora, među kojima više njih iz istog kraja, iste jedinice u ratu ili istih ustanova - UDB-e i SIP-a. Bilo bi maliciozno ako bi se g. Trešnjiću pripisala zavist što su mnogi njegovi saborci postali generali i ambasadori, a on nije, pa sada vodi privatni rat da im skine zvjezde, ili zvanja.

Možda on time hoće da očisti svoju savijest, da se oslobodi prošlosti koja mu smeta. Da je samo to u pitanju, ne bi vrijedilo ni odgovarati mu. Suština je u nečem mnogo opasnijem i ne odnosi se samo na ljude koje Trešnjić odstreljuje. Riječ je o opasnosti za demokratiju i društvo u cjelini.

On, svjesno, naručuje pogrom. Na grudi neistomišljenika, s kojima je do juče koračao i iz istog kazana kusao, misleći da će, kudeći druge, sebi steći oreol sveca, postavlja mete po želji onih koji bi da pucaju. Time je usavršio svoju djelatnost, vjerovatno nezadovoljan što su, uprkos njegovom upozorenju, dotični nastavili da dišu beogradski vazduh, pa sad treba preći na efikasniji način čuvanja tog prirodnog bogatstva.

Za koga, zapravo, danas radi g. Trešnjić? Iz intencija njegovog napisa govori se o taktičkom premještanju stanovništva, neminovnosti i razumljivosti reciprociteta u progonima, jasno je da mu etičko pročišćavanje nije mrska stvar.

Ni Trešnjići, a ni novi inkvizitori nemaju nikakve veze sa srpskim narodom, Beogradom i Srbijom, kao što ni izdaja nema kraja. Ko jednom počne da se odriče svoje prošlosti, izdaje sebe, a kad izda sebe još lakše će i druge.
U ime “prozvanih”
Ljubo Babić, Milan Basta, Dimitrije Bajalica,
Veljko Dimić, Rahmija Kadenić, Ivica Milićević,
Žarko Milićević, Savo Popović, Ilija Radaković,
Živko Rodić, Rade Šerbedžija, Milan Šijan,
Džemal Fejzo.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


POSLIJE DOGOVORA U ŽENEVI (1991)*)

*) Tekst dostavljen “Tanjug”-u, aprila 1992. (nije objavljen)


U ovoj kritičnoj fazi jugoslovenske krize i sudbonosnom vremenu za jugoslovenske narode i ovog puta pridružujemo se zahtjevima da se zaustavi međunacionalni rat, dajemo svoj glas za mir i podržavamo sve koji se za mir istinski bore.

Rat na tlu jugoslovenskih zemalja je rat protiv svih jugoslovenskih naroda, rat koji osuđuje na velike ljudske žrtve, na dugotrajnije siromaštvo, materijalno i moralno degradira i izoluje od savremenih evropskih i svjetskih tokova.

Osuđujemo sve pokušaje i praksu da se putem oružja rješavaju aktuelna pitanja jugoslovenskog društva. Osuđujemo sve vrste blokada i napada i ugrožavanja ljudskih sloboda. Strana su nam strašna rušenja gradova i sela.

Uvjereni smo da se rušilaštvo moglo i moralo izbjeći.

Mir je jedina alternativa i sada posljednja šansa da se vidi kraj tome ratu. Bez mira je nemoguće razrješiti i jedno suštinsko pitanje. Zato sva ponašanja i postupke javnost ocjenjuje na osnovu toga koliko istinski doprinose miru i omogućuju da se ispolje demokratski procesi, humanizam i stvaralaštvo. U skladu sa tim, i ovog puta podržavamo bezbroj pojedinačnih i grupnih apela za mir i protiv sijanja nacionalne mržnje. Saglasni smo sa svima onima koji ne vjeruju u svrsishodnost rata i koji ne vjeruju onima koji ga vode i podgrijevaju. Podržavamo sva nastojanja Ujedinjenih nacija i Evropske zajednice za mirno rješenje jugoslovenske krize. Posebno je važno da se svi potpisnici dogovora sklopljenog u Ženevi toga striktno pridržavaju.

Kao i u NOR-u, nepokolebljivo smo protiv šovinističkog raspirivanja mržnje, protiv nacionalističke isključivosti i zato jer se time ne uspostavljaju već ruše mostovi povjerenja i zajedničkog življenja. Očekujemo da će naši saborci i posebno drugovi koje nismo uspjeli konsultovati i obavijestiti o ovom apelu ustati protiv nastavljanja bratoubilačkog rata i izboriti se za mir i dogovaranje o zajedničkom životu.
Tekst potpisali:
Stevo Dokmanović, Ivica Kukoč,
Svetozar Oro, Hakija Pozderac,
Ilija Radaković


TITO - NAŠA I SVJETSKA LIČNOST*)

*) Tekst Ilije Radakovića pročitan 25. maja 1992. na skupu članova Društva za istinu o antifašističkoj narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji 1941-1945. u Muzeju “25. maj” – Beograd.


Evo šta su o Titu rekle neke poznate ličnosti.

“Zapamtite ovaj datum. I naša djeca i vaše djece djeca neka pamte ovaj datum dolaska Tita u Veliku Britaniju, koji će stići u udžbenike istorije. To je događaj koji obasjava zrakom nade svijet zaplašen strahotom rata...”

Tako je uoči Titove posjete Britaniji pisao londonski “Dejli ekspres”. London je čekao Tita, borca za mir, čekali su ga obični engleski građani, koji, prema rječima drugog komentatora, ne znaju mnogo o velikoj političkoj strategiji, ali zato mnogo bolje osjećaju od pisaca uvodnika da u posjetu dolazi velika istorijska ličnost, a veličina istorijskih ličnosti upravo se sastoji u tome što, pripadjući jednoj naciji, pripadaju svim nacijama svjeta, što zadužujući svojim djelom čitavo čovječanstvo, postaju, kako je za našeg predsjednika više puta rečeno - građanin svijeta. Čitav svijet ga zna. On je, reći će Rada Krišnan, “tumač duha našeg vremena, koji podiže svoj glas za političku i socijalističku izgradnju društva, za međunarodnu harmoniju i mir - tumač zadataka postavljenih našoj generaciji. On tumači snove svoje zemlje vezane za ove velike ideale, koji uzbuđuju ne samo Evropu i Ameriku, nego i Istok, od Egipta do Japana...”

On je, tvrdi Lopez Mateos, “čovjek drugog podneblja dalekog od Indije, drag Meksikancima, jer sjedinjuje one divne vrline koje su posjedovale vođe u borbi za nezavisnost Meksika - vidovitost njegovih utemeljitelja Hidalga i Moreloza, hrabrost jednog Zapate, mudrost i odlučnost Franciska Madere...”

Njega poštuju i oni koji ne djele njegova idejna opredjeljenja. “Ma šta mislili o komunistima”, pisao je “Ivning njuz”, “mi se divimo odvažnim, a Maršal to jeste, on je David modernog doba, koji se suprotstavio dvojici Golijata: prvo Hitleru, a potom Staljinu.”

U svjetu, o njemu sa poštovanjem govore najpoznatiji među poznatima. Pomenimo šta su rekli neki od njih.

Čerčil: “Maršal Tito pokazao se ne samo kao veliki vojskovođa, već isto tako i kao izvanredan državnik koji je dao ogroman doprinos ujedinjavanju jugoslovenskih naroda... Veliki je doprinos predsednika Tita na planu međunarodne saradnje i razumjevanja, a isto tako i za opštu stvar mira...”

Dimitrov: “Najveće i najvažnije što se postiglo u Jugoslaviji jeste bratstvo i jedinstvo. Za ovo veliko djelo ima golemu istorijsku zaslugu naš prijatelj i drug Maršal Tito i KP Jugoslavije.”

Hruščov (na XX kongresu KP SSSR, februara 1956): “Sjećam se prvih dana vještačkog naduvavanja sukoba između Sovjetskog Saveza i Jugoslavije. Jednog dana, kada sam stigao iz Kijeva u Moskvu, bio sam pozvan da posjetim Staljina, koji mi je, pokazujući kopiju pisma nedavno poslatog Titu, rekao: ‘Jeste li čitali ovo?’ i ne očekujući moj odgovor izjavio: ‘Biće dovoljno da pomjerim svoj mali prst - i Tita više neće biti. On će pasti.’, ali to se nije dogodilo Titu.”

Trigve Li: “Predsednik, Maršal Tito odlikovao se otporom prema agresiji i spoljnoj dominaciji u toku rata i mira, što će zauvjek ostati u istoriji kao primjer inspirisan hrabrošću i nezavisnošću.”

Montgomeri: “Jedini drugi Evropljanin koji, po mom mišljenju, spada u velike nacionalne lidere jeste predsednik Tito. On ima političku hrabrost, istrajnost i moć odlučivanja. Vrlo je mudar, veliki vojni i politički lider. Tito je zaista veliki čovek...”

Sve to nesumnjivo govori da je naš predsjednik, maršal i vrhovni komandant ne samo naša, već i svjetska ličnost. Postao je to kada je jedna mala zemlja neviđenom hrabrošću svojih ljudi, čistotom i visokom moralnošću humanih principa, angažovanošću u borbi za ideale svih koji žele mir i progres, bez obzira na političku, nacionalnu, rasnu ili bilo koju drugu pripadnost, ušla na pozornicu svjetske politike. To se desilo mnogo ranije nego što je Tito istakao principe koegzistencije i politike mira koja se vezuje i za njegovo ime. Tačnije - dešavalo se to u trenucima kada su hrabrost i savijest bivali na najtežim ispitima, kada je Tito, čijim razmišljanjima ni u najtežim časovima pesimizam nije bio svojstven, hrabro donosio odluke o različitim fazama našeg razvoja - o ustanku, AVNOJ-u, suprotstavljanju svakom pokušaju da se ugrozi nezavisnost naša i tuđa, kada je ulagao napore da se afirmiše i u novim uslovima potvrdi koegzistencija.

Socijalističkom izgradnjom, svojevrsnim putem u socijalizam, otporom staljinizmu, konstantnim otporom imperijalizmu i neokolonijalizmu, otporom nacional-šovinizmu, koegzistencijom - Jugoslavija je proširila svoj istaknuti ugled na svim kontinentima, Tito je u svemu tome bio inicijator i nadahnuće, tvorac i inspirator, potvrđujući sopstvenim primjerom da se istorija bazira na društveno-ekonomskim odnosima, ali da istovremeno u stvaranju svakog značajnijeg događaja učestvuju izuzetne ličnosti.

A sada nekoliko misli i ocjena Koče Popovića, drugog vojnika našeg rata, prvog komandanta Prve brigade, divizije, korpusa, komandanta Glavnog štaba za Srbiju, načelnika Generalštaba, ministra spoljnih poslova i potpredsednika SFRJ. Sve je ovo objavljeno (1989) - osam godina poslije Titove smrti i u vrijeme kada je Tito bio ozbiljno napadan. Šta je Koča izjavio u knjizi A. Nenadovića “Razgovori sa Kočom”:

“Mislim da je Titov revolucionarni put bio suviše dug, pa i specifičan, da bi se mogao staviti u jedan, recimo, kominternovski kalup. Bio je sposoban da se kreće suvereno sa samopouzdanjem, koje je imponovalo. Kada je došlo vreme za oružanu borbu, Tito je dobro procenio da se treba osloniti na Srbiju. Tito je u ratu pokazao da je dorastao zadacima u pripremi i vođenju borbe. Kada je ustanak počeo, brzo je postao neosporni vođa - od samog početka razmišljao je svojom glavom.”

Na pitanje o odnosima sa Titom, da li je među njima bilo razmimoilaženja, Koča odgovara:

“Ne, naprotiv. Bio sam i ostajem uveren da je on u našoj revoluciji bio nezamenljiv, imao je sve odlike autohtonog vođe: spretnost, odvažnost, odlučnost, dovitljivost. Na čelnoj poziciji niko mu nije bio ravan.”

Na pitanje o odnosima Tito-Ranković, Koča kaže:

“Ne verujem da je Tito lično imao nešto protiv Srba, da je nastojao da ih potisne. Bio je suviše širok i praktičan da bi po tom, nacionalnom osnovu, isključivao bilo koga... Uvjeren sam da Tito tada nije mislio kao Hrvat, a još manje kao neki antisrpski strateg.”

Na pitanje o Titu u miru, Koča kaže;

“Kao i u ratu - predvodnički. Bio je nezamenljiv u organizovanju nacionalnog, jugoslovenskog otpora nasilju sa Istoka...”

“Sada izbija sve što su ranije krili u sebi i što su imali protiv. Oni misle da su slobodni i digli su hajku. A NOB će preživeti sve to. To se događa posle smrti značajnog čoveka ili značajnog perioda. Tada mnogi počinju da viču i da pričaju koje-kakve stvari o NOB-u da bi snizili njegovu cenu i vrednost. Ali se to ne može zbrisati - ni NOB ni Tito” - napisao je akademik Josip Vidmar.

Dakle, da završim. Tito je epohalna ličnost, jedan od kreatora naše i svjetske istorije. On pripada nama, ali i svim onim ljudima širom svijeta, koji su mu oduševljeno klicali, pozdravljajući u njemu neophodnost mira i vjeru u budućnost čovječanstva.



“Stvarni suštinski, puni povratak u svet, u Evropu i međunarodnu zajednicu, to hvatanje koraka sa svetom zavisiće od nas i bolje je da radimo, da iznova pronađemo sebe i svoje mesto nego da nas ponovo uteruju u red.”

Ambasador Ilija Đukić


APEL ZA MIR I ZAJEDNIČKI ŽIVOT NARODA BIH*)

*)Objavila “Politika” u broju za 1. i 2. maj 1992, “Vreme”, 4. 5. 1992. i još neki listovi


Posljednjih nedjelja došlo je do tragičnih događaja u našoj republici. Masovno ginu nedužni ljudi, razaraju se gradovi i sela, uništavaju privredna i kulturna dobra. Spoljnom i unutrašnjom agresijom na Bosnu i Hercegovinu, koja podjednako i nedjeljivo pripada Muslimanima, Srbima, Hrvatima i drugima, svima je nametnuto međunacionalno samouništavanje.

Osuđujući počinioce (nosioce) tog užasa u koji je gurnuta međunarodno priznata država Bosna i Hercegovina, mi građani koji živimo u Beogradu a potičemo iz Bosne i Hercegovine, vođeni svojom savješću i suodgovornošću za sudbinu naše uže domovine, odlučili smo da vam se obratimo.

Prvo, mi odlučno stojimo na strani onih snaga koje zahtijevaju da se odmah i bezuslovno prekinu svi ratni sukobi i uspostavi stabilan mir na teritoriji Bosne i Hercegovine. Isto tako zahtijevamo da se prekinu svi vidovi medijskog rata na bosansko-hercegovačkom i jugoslovenskom prostoru.

Drugo, pridružujemo se zahtjevima da se nastave pregovori uz pomoć predstavnika Evropske zajednice i Ujedinjenih nacija radi razriješavanja jugoslovenske krize, unutrašnjih problema Republike, očuvanja njenog teritorijalnog integriteta, suvereniteta i nezavisnosti kao bitnih činilaca kako za ravnopravne odnose sa susjed - ima, tako i za eventualno udruživanje u eventualni savez jugoslovenskih država.

Treće, zalažemo se da snage JNA na teritoriji Republike svoje aktivnosti u odbrani i održavanju mira vrše na osnovu dogovora između vojnog rukovodstva i najviših organa legitimne vlasti suverene i međunarodno priznate države Bosne i Hercegovine. U tome se mora obezbjediti potpuno jednak odnos JNA prema svim građanima, bez obzira na njihovu nacionalnu, vjersku i političku pripadnost, uključujući i bezuslovno razoružavanje i protjerivanje svih paravojnih fonnacija iz Bosne i Hercegovine.

Četvrto, svesrdno podržavamo zahtjeve da se u što kraćem roku raspišu parlamentarni izbori, kako bi, voljom naroda, na čelo Republike došli razumni ljudi, odgovorni pred svojim biračima (i istorijom).

Peto, pozivamo sve građane Bosne i Hercegovine i Jugoslavije i međunarodnu javnost da odlučno osude i razobliče naciošovinističku doktrinu po kojoj u Bosni i Hercegovini i Jugoslaviji nije moguć zajednički život Srba, Muslimana, Hrvata, Jugoslovena, Jevreja i građana drugih nacija i nacionalnosti, jer su na toj osnovi izrasla sva zla koja su tragično pogodila građane i narode na jugoslovenskom prostoru.

Beograd, 2. aprila 1992.

Ajanović Tarik, ambasador, Arnautović Mladen, novinar, Babić S. Ljubo, vijećnik AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a, Babić dr Vojislav, primarijus, Bajalica Dimitrije, vijećnik ZAVNOBIH-a, Brkić Jovanka, novinar, Buljubašić Šerif, privrednik, Čaušević Izudin, pukovnik JNA, Čaušević Anka, javni radnik, Čečur Obrad, inženjer, Četić Hasan, general, Danon Oskar, dirigent i kompozitor, Dilberović Ismet, pukovik, Dizdar Mujo, general, Dujmović Olga, javni radnik, Đonlagić Ahmet, pukovnik, Đukić Čedo, general, Fejzo Džemal, general, profesor Hadžović Sead, pukovnik, Hadžić Ibro, novinar, Humo Enver, ambasador, profesor Ibrahimpašić dr Mensur, pukovnik, Jovanović Predrag, inženjer, Kadenić Rahmija, general, Kapetanović Hajro, član Savjeta Federacije, Kapetanović Mubera, javni radnik, Kazazović Ćamil, kapetan bojnog broda, Kijac Danilo, pukovnik, Kijac Zoran, inženjer, Kljajić Jovo, pukovnik, Konstašek Davorin, ambasador, Kreča Anto Komo, potpukovnik, Latifić Ibro, ekonomist, Levi Moric, pukovnik, Lukić Dragoje, publicista, Miličević Čedo, inženjer, Milićević Ivica, general, Milićević Žarko, general, Mijatović Cvijetin, član Predsjedništva SFRJ, Mišević Radenko, akademski slikar, Mulahasanović Enver, novinar, Muftić Ahmet, savjetnik, Ninković Jovo, general, Oro Svetozar, general, Papić Avgustin, ambasador, Perović Lepa, javni radnik, Peleš Momčilo, diplomata, Popović Borivoje, reditelj opere, Popović Savo, general, Pozderac Hakija, član Savjeta Federacije, Radetić Rajko, pukovnik, Rodić Dragan, javni radnik, Rodić Živko, general, Redžić Esad, pukovnik, Redžić Ismet, ambasador, Roso Radoslav, novinar, Rukavina Josip, general, Seferović Nusret, ambasador, Salihodžić Junuz, inženjer, Salcberger Ervin Stanko, general, Stojić Danilo, pukovnik, Šahinović Hasan, javni radnik, Šiljak Hasan, ambasador, Šiljegović Vojislav, pukovnik, Tomić Mirko, general, Zubović Osman, javni radnik, Zubović Uzeir, pukovnik, Vasić Milan, pukovnik, Vejzagić Alija, ambasador.



“Rat nije bio naša neizbežna perspektiva i o njegovoj neizbežnosti govore samo oni koji su ga priželjkivali. “

Vukašin Stambolić



“DOZVOLITE DA SE NE SLAŽEMO, G. GENERALE”*)

*) Viceadmiral Ivan Veselinović, povodom knjige Kadijevića “Moje viđenje raspada”, “Borba”, 1993.


Admiral Ivan Veselinović je bio komandant vojno-pomorskog sektora, komandant teritorijalne odbrane Vojvodine, glavni inspektor RM i pomoćnik generala Kadijevića za poslove civilne odbrane, sa koje dužnosti je penzionisan krajem 1990. godine.

Admiral Veselinović je prvi visoki vojni rukovodilac iz SSNO, koji je analitički i kuražno reagirao na stavove Veljka Kadijevića. Šta je (po mom izboru) osnovno u njegovim stavovima?

G. Kadijević “preteruje, ne nudeći skoro nikakve realne argumente” da su raspad SFRJ desetinama godina unazad, pripremali političari i državnici koji su je stvorili.

U izlaganju Kadijevića “nedostaju, pre svega, istinito i objektivno viđenje događaja, što je, verovatno, i bilo nemoguće i očekivati. Nemoguće zbog toga što je autor dosta providno pokušao da bez stvarnih činjenica opravda sebe i svoje saradnike, odnosno Štab Vrhovne komande (a šta je to?) za neučinjeno i za duboku krivicu za neprofesionalan odnos prema ustavnoj obavezi”.

Tekst Kadijevića “vrvi od poznatih floskula o međunarodnoj zaveri”. Koncepcija ONO u datim “istorijskim i vojno-strategijskim uslovima je najmanje bila ‘prevara’, kako je krstio bivši savezni sekretar”.

Pokušaj da se predsjedniku Vlade A. Markoviću pripiše “tendencija preuzimanja komande nad JNA providan je manevar g. Kadijevića da izbegne mnoge odgovore na mnoga pitanja odnosa ministra odbrane prema SIV-u dugi niz godina”. “G. Kadijeviću nisu smetali populizam i ‘događanja naroda’ dok su bili u funkciji kreiranja države kako ju je on zamišljao, ali se nije libio da zloupotrebi snagu Armije kada se isto takvo ‘događanje naroda’ usudilo da pokuša da promeni njegovo viđenje političkih odnosa.”

Prema rezultatima rada JNA i vojnog vrha, pre svega u 1991. godini, “umesto da ‘doskoči’ protivnicima, oni su doakali zajedničkoj državi”.

“Formiranje vojišta umjesto armija i ukidanje divizija i druga rešenja reorganizacije izvršene u periodu 1987-1990, opteretila su vojni budžet i smanjila efikasnost komandi i jedinica u kritičnom periodu za saveznu državu.”

Autor ili “ne poznaje ili ne priznaje zvanične organe države i država čiji je ministar vojni bio. Savezna skupština, kao najviši zakonodavni organ države, postojala je sve dok se određene delegacije nisu iz nje povukle. A povukle su se kada su njihove republike bile izložene zakulisnom pritisku armije i republike naroda u čije ime se (koje li ironije) i vodio izgubljeni rat.”

Odbijanje da se prihvate demokratske promjene “značilo je odbiti pozitivnu ulogu koju je Armija mogla da odigra, izdižući se iznad republičkih prepucavanja. Umjesto toga, povezivanje sa jednom političkom i državnom opcijom, srozalo je Armiju na nivo jednonarodne, izbilo joj iz ruku jugoslovenstvo i značaj i snagu za zaštitu savezne države i to je značilo kraj i Armije, kao zajedničke sile naroda, i Jugoslavije, na žalost, i kraj zajedničke države.”

Ignorisanje Savezne skupštine i javnog mnjenja Jugoslavije “posle debakla JNA u Sloveniji u toku čitava četiri meseca (juni-oktobar) od strane krnjeg Predsednštva kao Vrhovne komande (kako to tužno zvuči) i saveznog sekretara za narodnu odbranu, jasan je dokaz da isti gospodin nije želeo da ima državu da ne bi morao da položi račun o tome kako je i zašto napustio deo teritorije savezne države. Opravdanje za to nema, niti ga može imati skrivajući se iza teze da Armija nije imala svoju državu”.

S podnaslovom – sve je bilo bolje osim mira - Veselinović piše: “Ako smo sa tako sveznajućim štabom došli u ovako tešku situaciju i sa razbijenom državom, ispada da bi bilo bolje da takve genijalne rukovodioce nismo imali na takvom mestu.”

Jedan od osnovnih ili bitan razlog ponašanja dela vojnih rukovodilaca “leži u ideološkom ili političkom pogledu na svet, neshvatanju i neprihvatanju promena koje, su nastajale… Istini za volju, ni jedan (slovima i brojem) član Štaba Vrhovne komande u tom periodu nije bio na dužnosti komandanta armije, što govori o nedostatku iskustva...”

Poznato je da je Predsedništvo SFRJ, početkom 1991. donelo odluku o razoružanju paravojnih formacija na celoj teritoriji Jugoslavije. “Zašto ga JNA nije izvršila”, g. Kadijević ne spominje ni jednom rečju i dalje “zašto akcije oko oružja u Hrvatskoj i Špegelja nisu presečene u začetku”, i dalje “zašto je armija prihvatila paravojne formacije i stavila ih pod svoju komandu kada se istovremeno tvrdilo da tih formacija na teritoriji Srbije nema”.

Pri kraju Veselinovićevog teksta stoje još dvije značajne konstatacije:

a) “Tragedija Armije i jeste u tome što je bila sredstvo u rukama pogrešne politike, koja je nastojala, praktično svim sredstvima, da nametne ostalim članicama SFRJ svoje viđenje zajedničke države - ili je neće biti.”

b) “JNA je jedina imala šansu da obezbedi miran prelazak društva u novi kvalitet, a to je mogla da uradi uzdižući se i ne vezujući se za bilo koju političku partiju ili repuhliku.”

Svoje pisanje Veselinović završava sljedećim: “Bolje je da ste ova razmišljanja zadržali za sebe. Ovako, ostaje svima onima koji su bili pod komandom Vas i toga famoznog Štaba Vrhovne komande... da se pitaju zašto su Vam verovali i ko Vam je dao za pravo da upropastite zajedničku državu. Prosto Vam bilo. A ostalima koji su Vam kumovali u svemu ovome da zaželim, kao što sam jednom rekao u Skupštini Jugoslavije, da se nađu na đubrištu istorije, jer tamo im je mesto.”

U više susreta s viceadmiralom Ivanom Veselinovićem izrazio sam priznanje, zahvalnost i, ako to nešto znači, i svoju saglasnost sa stavovima i ocjenama. Jednom prilikom sam mu rekao: “Bolje je da si ih Ti prvi saopštio jer si, pored ostalog, dvije godine bio neposredno potčinjen generalu Kadijeviću.” Možda nisam najbolje odabrao stavove iz Ivanovog kazivanja, ali ubacujući ih u moje bilješke o besmislenom ratu, želim ponovo izraziti zahvalnost i saglasnost, koju, ubjeđen sam, djeli najveći broj bivših pripadnika JNA.



NA PEDESET PRVOJ GODIŠNJICI VI LIČKE PROLETERSKE DIVIZIJE “NIKOLA TESLA” (1993)


Na skupštini sekcije boraca VI proleterske ličke divizije (51. godišnjica formiranja - 22. novembra 1993)


Izlaganje Ilije Radakovića:


Naš rat 1941-1945. je narodnooslobodilački i partizanski rat. Ovo “narodni” nam brišu i spajaju nas sa ostalim ratovima.

Naš rat je dio antifašističke borbe (poznat i priznat) jugoslovenskih naroda i širih evropsko-svjetskih razmjera. Ovo “antifašističko” hoće da nam zbrišu. Naturaju nam imena “ratnici” i “veterani”. Neka se drugi zovu kako hoće, a mi smo partizani.

Naša boračka organizacija treba i dalje da bude samostalna i sa svim obilježjima. Organizacijski nema ništa integralno sa drugim, a saradivati možemo ako se dogovorimo.

Prvi svjetski rat 1912-1918. bio je integrativan. Stvorena je zajednička Jugoslavija. U ratu (1941-1945) stvorili smo još veću FNRJ i SFRJ. Naš narodnooslobodilački rat bio je još integrativniji.

Besmisleni rat od 1990. do 1995. stvorio je tzv. SRJ - najmanju do sada. Bio je dezintegrativan i razbio je SFRJ. Na žalost, i među borcima našeg rata ima razbijača. U nekim stavovima SUBNOR-a nama se podmeće da smo “zarobljenici vlastite prošlosti”, da smo 50 godina živjeli u “političkom zatočeništvu”, što sve ne stoji. Nema osnova da mjenjamo značke sa petokrakama, čeka nas obnova porušenih spomenika našeg rata, koji su svuda skrnavljeni i rušeni. Naša aktivnost se i dalje temelji na istorijskom kontinuitetu borbe za slobodu i nezavisnost.

Protivni smo svim pokušajima da se NOR nipodaštava, vređa i ocjenjuje kao građanski rat. Oni koji to rade, opravdavaju saradnju sa okupatorom i naciošovinizmom. Mladi treba da znaju da su naši termini bili i ostaju – slobodoljublje, patriotizam, nacionalni ponos, otpor prema nasilju, solidarnost i drugarstvo.

U programima većine stranaka nema stava prema NOB-u i boračkoj organizaciji, čak ni u programima nekih tzv. socijalističkih i komunističkih partija.

Ne dozvolimo da nas u isti koš stavljaju sa nedićevcima, četnicima i drugim kvislinzima.

Boračka organizacija je planski razbijena ili oslabljena. Vlast u mnogim sekcijama i udruženjima boraca uzeli su oni koji se dodvoravaju nacionalizmu, a u posljednje vrijeme se malo i sastajemo, pored ostalog, i zbog onih koji se stide, zbog početnih stavova i zapaljenosti za neka opredjeljenja suprotna interesima boračke organizacije.

Tražimo od foruma boračke organizacije svih nivoa da se izjasne o ovom ratu i nasilju koje je porušilo Vukovar, Jajce, Foču i mnoge spomenike vezane za VI diviziju. Da se izjasne o ratu koji je bio dezintegrativan, koji je razbio ono za što smo se borili. Tu su razlike i među nama, koje su dovele do međusobnih podjela.

Naše trajno zalaganje treba da bude za mir i opštu demilitarizaciju.

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


In memoriam

MILORAD MIŠČEVIĆ*)


*)*) Tekst je upućen “Našoj borbi”, “Večernjim novostima” i “Vjesniku”, ali nije objavljen.


Da je poginuo Milorad (Miki, Spajija) Miščević, jedan od najbližih mi i najdražih drugara, saznajem 15. avgusta 1996.

Dva dana kasnije 17. avgusta čitam u “Vjesniku” da je “14. kolovoza oko 14 sati poginuo umirovljeni general JNA Miščević od nepoznate eksplozivne naprave u dvorištu svoje rodne kuće u Pavlovcu, Zavođe broj 26. U trenutku eksplozije, s njim su bile supruga Mara i sestra Marija, koje su ostale neozljeđene.”

Pune 63 godine (od 1933), bili smo nerazdvojni, školski drugovi. U Gospiću, u SKOJ-u od 1938, u bataljonu “Marko Orešković” u VI diviziji (1941-1943), u XIX dalmatinskoj diviziji (1944), u istoj klasi Vojne akademije (1951-1953), u IX armiji (Ljubljana 1968-1970) - ovog puta kao “trio Ličana” (Miki, Ferdo i Triša), zajedno u istoj komandi.

Miloradova životna staza čista je kao suza. U SKOJ-u i KPJ (od 1938, odnosno 1940), komesar čete u “krntijašima” (1941), komesar “Krbave”, član Politodjela XIX divizije, komesar brigade u 45. srpskoj diviziji. Poslije rata je komesar divizije u Makedoniji i Srbiji, direktor tvornice “Marko Orešković” u Ličkom Osiku, načelnik Štaba ljubljanskog područja i načelnik operativnog odjeljenja u IX armiji, da bi uspješnu vojničku karijeru završio kao načelnik Štaba teritorijalne odbrane Socijalističke Republike Hrvatske i tu, u Zagrebu, penzionisan.

Uoči besmislenog rata i za vrijeme njegovog trajanja (1990-1995), potpisnik je mnogih apela za mir i protiv sunovrata. Milorad je bio i ostao antifašista. Rodnu kuću njegove Mare Bubaš u Ličkom Novom srušili su nacionalistički ekstremisti (ustaše). Milorad je to vidio na zagrebačkoj TV i za taj strašan čin tužio novu državu. Njegovu rodnu kuću u Zavođu (Pavlovac) opljačkali su i demolirali nacionalistički ekstremisti (četnici). Oba rušenja dogodila su se prije takozvane “Oluje”, tog velikog političkog poraza (1995), kao što je politički poraz (1991) značilo i priključenje djela gospićke općine - gračačkoj općini.

U toku besmislenog rata (1990-1995) - te najstrašnije stranice u istoriji ne samo Like - sretali smo se više puta i to van Like i Hrvatske - u Sloveniji. Najviše smo razgovarali o našoj Lici i njenoj tragediji. Važna tema bila je i perspektiva naših unuka. Dogovorili smo se da obiđemo Plitvice, Vrebac (njegov rodni kraj), Gračac (Ferdino rodno mjesto) i Jošan (moje rodno mjesto). Ferdo je - i zbog Like - presvisnuo 1995. Bez Ferde sreli smo se juna 1996. u Čatežu. Tom prilikom Milorad je govorio: “Idžo, bio sam u Lici više puta - sve je to tužno i ružno, otići ću i ovog ljeta, pa, kad se vratim, dogovorićemo se, biće barem šljiva, ti kao ‘stranac’ - vidi...”

Otišao je u Liku i tu u Zavođu, sređujući rodnu kuću i šljivar oko nje - poginuo pod Vrebačkom Stazom.

Ostao sam sam, ali učiniću sve da, prije mog kraja, obiđem dio naše opustošene Like, u kojoj gotovo da nema ni Srbina ni Hrvata, svratim na Mirogoj, poklonim se i stavim “suzu” od ličkog pitomog korova na urne Ferde i Milorada – opet su zajedno, a njegovoj Mari, sinovima i unucima, koje je obožavao, izrazim saučešće.

Kranj, 20.8.1996.
Ilija Radaković


Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com


XI

Beleška o autoru



Ilija T. Radaković rođen je 6. aprila 1923. godine u selu Jošan - Udbina, Lika.

Osnovnu školu je završio na Otriću, gimnaziju u Gospiću, a učiteljsku školu u Petrinji.

Član je SKOJ-a od 1938, a KPH (KPJ) od 1941. godine.

U NOR-u je bio politkomesar 9. gerilskog odreda (1941), politkomesar bataljona “Marko Orešković” (1942), politkomesar Sjevernodalmatinskog odreda i 5. dalmatinske brigade (1943. i 1944), a od januara 1945. politički komesar 9. dalmatinske divizije u činu potpukovnika.

Poslije rata, bio je politkomesar tenkovske divizije (1945. do 1948), politkomesar mehanizovanog korpusa (1948. do 1950), u činu pukovnika; glavni inspektor u Političkoj upravi JNA (1950/51). Poslije završene Više vojne akademije (1951-1953) vojni je izaslanik u Burmi (1954-1957). Od 1957. do 1961. pomoćnik je načelnika II (vojno-obaveštajne) uprave Generalštaba, a od 1961. do 1965. je komandant Gardijske divizije u činu general-majora. Završio je školu operatike. Od 1965. do 1968. je zamjenik načelnika nastavne uprave Generalštaba. Od 1968. do 1970. je pomoćnik komandanta 9. armije u Ljubljani, u činu general-potpukovnika. Od 1970. do 1973. je načelnik planske uprave Generalštaba. Od 1973. do 1978. je načelnik operativne uprave i zamjenik načelnika Generalštaba u činu general-pukovnika. Od 1978. do 1984. je pomoćnik saveznog sekretara za narodnu odbranu, a od 1984. do juna 1985. je zamjenik saveznog sekretara za narodnu odbranu, kada je redovno penzionisan. Bio je član CK SKJ, izabran na XII kongresu.

Pored ordena Narodnog heroja i Partizanske spomenice 1941. odlikovan je sa 17 jugoslovenskih ordena i medalja. Nosilac je šest inostranih odlikovanja (poljskog, burmanskog, egipatskog, sovjetskog, bugarskog i talijanskog).

Objavio je više radova, od kojih su zapaženiji “Titova misao u strategiji oružane borbe” (“Vojno delo”, 1978), “Kninska operacija - velika pobjeda NOV i POJ” (“Kninska operacija”), “Iskustva iz dejstava IV armije u završnim operacijama 1945” (“Završne operacije”), “Arapsko-izraelski rat 1973” (I uprava, 1974), “Operativno-strategijska iskustva ratova poslije II svjetskog rata”. Iz oblasti pozadinskog obezbjeđenja i planiranja razvoja oružanih snaga, objavio je više radova u časopisima “Pozadina” i “Vojno delo”.

Do 1998. godine živeo je u u Beogradu a od tada živi u Kranju. Oženjen je, ima dva sina. Bio je predsjednik Fudbalskog kluba i Jugoslovenskog sportskog društva “Partizan”. Jedan je od osnivača i najaktivnijih članova Društva za istinu o antifašističkoj narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji 1941-1945. i Saveza antifašista Srbije.


IZ RECENZIJA BEOGRADSKOG IZDANJA KNJIGE


Ilija Radaković: BESMISLENA YU RATOVANJA


Postojan i dosljedan od ustanka u Lici 1941. godine do rasturanja avnojevske Jugoslavije besmislenim ratovima, Ilija Radaković uvjerljivo oslikava vrijeme jugoslovenskog sunovrata 1990-1995. godine. Besmislene ratove vođene od Soče do Drine, Dunava i Konavlja ili obratno vidi kao obračune onih koji su na ruševine zatečenih svjetova, naselili nacifašističke kumire prošlosti, obdarene žudnjom za neograničenim zločinima, a štićene apsolutnom moći upravljača – državom, političkim strankama, konfesijama, etnosom i svekolikim “nebeskim narodom” - svih onih koji su zloupotrebili uniforme nekadašnjih vojvoda, junaka i vitezova, a vojnu taktiku i operatiku, pretvorili u najbestijalniji zločin.

Sublimirajući životni nauk, stručnu evokaciju, stečenu i na visokim položajima u vojsci, vještinom analitičko-kritičkog zapažanja i posmatranja, selekcijom validnih činjenica, Ilija Radaković je knjigom “Besmislena YU ratovanja” poklonio čitaocima djelo trajne vrednosti, nezaobilazno za sve one koji traže odgovor na pitanje - zašto su našim prostorima protutnjale sile ludila i bezumlja, gazeći i žive i mrtve, rušeći sela i gradove, razarajući stvaralaštvo prethodnika, devastirajući kulturno-istorijske spomenike i sakralne objekte, skrnavljujući moral onih kojima je čast i poštenje utkano u bit življenja. Kontemplacija kojom je Radaković oslikao turbulentnu sudbinu jugoslovenskih naroda rastjeranih i rasturenih sa prostora avnojevske Jugoslavije, potvrdila je dugotrajnu nužnost u naučnom, publicističkom, edukativnom, politikološkom, sociološkom, istorijskom i kulturološkom radu, kao snažan portret genois saeculi Slovenaca, Hrvata, Srba, Crnogoraca i Muslimana. Taj trajni domet autorskog djela izraz je pobunjene savijesti čovjeka, okrenuta čovjeku. A Ilija Radaković je doista, još i u vrijeme prije nego što je ratna stihija počela, u vrijeme kada su mnogi intelektualci, vjerski dostojanstvenici, samozvani očevi otadžbine i enormnom ksenofobijom obdarene “nacionalne vođe” mobilisale nepamet u službi nacionalizma, rata i ljudožderstva, pripadao onoj ne mnogobrojnoj grupi istomišljenika koji su bez dvoumljenja odbacili šovinističke laži i duh defetizma - ustali u odbranu istine, protiv mržnje i obmana, protiv prevarama ratne propagande inaugurisanih nacionalnih božanstava.

Akademik Branko Pavićević
Dr Dušan Plenča

Autor Ilija Radaković skupio je veliku dozu hrabrosti i energije da se uhvati u koštac sa nadasve teškom i osjetljivom temom, za sve nas najaktuelnijom materijom: ocjenom karaktera i uzroka poslednjeg rata koji je nekoliko godina bjesnio na jugoslovenskom prostoru. Za čestitanje je što je relevantne podatke i njihove analize skupio i smjestio u jednu knjigu. Tim prije, što su ratne operacije tek prije dvije godine, stranom intervencijom završene a mir još nije uspostavljen.

Doprinos autora, utoliko je veći što se suočavamo sa nizom otežavajućih okolnosti: - nije protekao period neophodan da se sa istorijske distance posmatraju i procjenjuju tragični događaji; postoji evidentna oskudica relevantne dokumentacije dostupne javnosti, jer nju “bogovi rata” skrivaju i redovno zlonamerno iskrivljuju istinu nastojeći da krivicu za rat i učinjene zločine prebace na druge. Takvom praksom žele izbjeći odgovornost za razbijanje II Jugoslavije, ničim opravdano razaranje i masovni genocid nad svojim dojučerašnjim sugrađanima.

U poplavi masovnih propagandnih laži na svim ratujućim stranama, do približne istine i najvećeg stepena objektivnosti mogu doći samo ljudi koji su imuni od nacionalizma i dogmatizma i veoma stručni i kompetentni analitičari. Ilija Radaković, jedan je od njih. Ističući njegovu smjelost u pristupu i razradi takve teško savladive teme i u naznačenim teškim okolnostima nije naodmet pomenuti da je autor prvoborac NOB-a i da je poslije II svetskog rata, vojnog školovanja i vršenja visokih vojnih funkcija, vojnu karijeru završio nekoliko godina pred razbijanje II Jugoslavije, u funkciji zamjenika ministra narodne odbrane.

Poseban povod i motiv da Radaković pristupi pisanju ove knjige bilo je “Moje viđenje raspada - vojska bez države” vojnog ministra generala Veljka Kadijevića objavljeno 1993. godine, koje je po komentarima mnogih čitalaca i kritičara a posebno autora “Besmislenih ratovanja”, bilo usmjereno na pravdanje poraza JNA, pravdanje nesposobnosti i nezrelosti političkog i vojnog vrha zemlje da adekvatno djeluje prema nastaloj situaciji i krizi koja je vodila raspadu države i ratu. Ilija Radaković je bio u stanju da kompetentno ocjeni slabe tačke u Kadijevićevoj knjizi i voluntaristička iskrivljavanja ratne doktrine i postupaka armije i njenih dejstava. Takvu kritiku Kadijevićeve knjige Radaković je uspješno postigao. No, Kadijevićevo viđenje samo mu je povod za šire sagledavanje uzroka rata i obrazlaganje uvjerenja da je taj rat ne samo bio besmislen i nepotreban, već da je mogao biti izbjegnut realnijim i razumnijim promišljanjem i ponašanjem tadašnjih političkih i vojnih čelnika.

Milan Basta

UZ POMOĆ I PODRŠKU AHMEDA ĐONLAGIĆA


Dio o ratu u Bosni i Hercegovini zasniva se na širem tekstu Ahmeda Đonlagića koga je smrt sprečila da javnosti predoči svoja sveobuhvatna istraživanja bosansko-hercegovačke tragedije.

Prihvatajući da bude jedan od recenzenata moje knjige “Besmislena YU ratovanja”, Đonlagić se saglasio da koristim građu, analize i saznanja do kojih je on došao. Ovom prilikom još jednom izražavam zahvalnost za pomoć i podršku koje mi je pružio. U trenutku odlaska, na radnom stolu ostavio je rukopis moje knjige rasklopljen na posljednjim stranicama, pošto je na predhodnim ispisao primjedbe i sugestije.

Podsjećam na beskrajnu tugu ovog tihog, dosljednog i dostojanstvenog čovjeka nad sudbinom Bosne i, posebno, rodne Foče i ističem njegovu ocjenu:

“Dvije su bitne karakteristike ovih ratova - osvajanje teritorija i primjena najtežih oblika nasilja, u suštini - genocida.”

Autor


SKRAĆENICE

AO - Armijska oblast
AVNOJ - Antifašističko vjeće narodnog oslobođenja Jugoslavije

BiH - Bosna i Hercegovina

CK - Centralni komitet
CK SKJ - Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije
CIA - Central inteligence agency (američka obaveštajna služba)

DEMOS - Demokratska opozicija Slovenije
DFJ - Demokratska Federativna Jugoslavija
DSZ - Društvena samozaštita
DEPOS - Demokratski pokret Srbije

EZ - Evropska zajednica
EU - Evropska unija

FNRJ - Federativna Narodna Republika Jugoslavija

GŠ - Glavni štab – Generalštab
GSS - Građanski savez Srbije

HDZ - Hrvatska demokratska zajednica
HSS - Hrvatska seljačka stranka
HOS - Hrvatske oružane snage
HVO - Hrvatsko vjeće odbrane

IFOR - Međunarodne snage (International Forces Organisation)
ITN - Američka TV - mreža
INFORMBIRO - Informacioni biro

JNA - Jugoslovenska narodna armija

K - Korpus
KESS - Konferencija o evropskoj sigurnosti i saradnji
KONO - Koncepcija opštenarodne odbrane
KOV - Kopnena vojska

MUP - Ministarstvo unutrašnjih poslova

NATO - North Atlantic Treaty Organisation (Sjevernoatlantski vojni pakt)
NDH - Pavelićeva Nezavisna Država Hrvatska
NOB - Narodnooslobodilačka borba
NOR - Narodnooslobodilački rat

OEBS - Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju
OECD - Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (Organisation for economic Cooperation and Development)
ONO - Opštenarodna odbrana
OS - Oružane snage
OS SFRJ - Oružane snage SFRJ
OUN - Organizacija ujedinjenih nacija
OZNA - Odjeljenje za zaštitu naroda (kasnije UDB-a)

POJ - Partizanski odredi Jugoslavije
PT - Protivtenkovska (odbrana)
PV - Protivvazdušna (odbrana)
PZT - Privremeno zauzeta teritorija

“RAM” - Šifrovani naziv plana za vojne operacije u BiH
RbiH - Republika Bosna i Hercegovina
RKC - Rimokatolička crkva
RM - Ratna mornarica
RS - Republika Srpska
RSK - Republika Srpska Krajina
RŠTO - Republički štab teritorijalne odbrane
RTCG - Radio-televizija Crne Gore
RTS - Radio - televizija Srbije
RV i PVO - Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana

SAD - Sjedinjene Američke Države
SANU - Srpska akademija nauka i umjetnosti
SAO - Srpska autonomna oblast
SB - Savet bezbjednosti
SDA - Stranka demokratske akcije
SDP - Stranka demokratskih promjena
SDS - Srpska demokratska stranka
SFOR - Međunarodne vojne snage u BiH
SIP - Sekretarijat inostranih poslova
SIV - Savezno izvršno vjeće
SKJ - Savez komunista Jugoslavije
SK (PJ) - Savez komunista (pokret za Jugoslaviju)
SKH (SDP) - Savez komunista Hrvatske (stranka za društvene promjene)
SKOJ - Savez komunističke omladine Jugoslavije
SKS - Savez komunista Srbije i Slovenije
SNO - Srpska narodna odbrana
SNS - Srpski nacionalni savjet
SPC - Srpska pravoslavna crkva
SPO - Srpski pokret obnove
SPS - Socijalistička partija Srbije
SR - Socijalistička republika
SRJ - Savezna Republika Jugoslavija
SRN - Savezna Republika Njemačka
SRP - Socijalistička radnička partija
SSNO - Savezni sekretarijat za narodnu odbranu
SSRN - Socijalistički savez radnog naroda
SSSR - Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika – Sovjetski Savez
SUBNOR - Savez udruženja boraca narodnooslobodilačkog rata

ŠVK - Štab Vrhovne komande
ŠTO - Štab teritorijalne odbrane

TVIK - Tvornica vijaka Knin
TO - Teritorijalna odbrana
TV - Televizija
TV SKY - Britanska televizijska mreža (TV Skaj)

UJDI - Udružena jugoslovenska demokratska inicijativa
UKS - Udruženje književnika Srbije
UN - Ujedinjene nacije
UNPROFOR - Međunarodne vojne snage u Hrvatskoj
UNREDEP - Snage UN u Makedoniji
UNTAES - Tranzicijska oblast UN u Istočnoj Slavoniji

VBR - Višecevni bacač raketa
VIKG - Vazduhoplovna isturena komandna grupa
VJ - Vojska Jugoslavije
VK - Vrhovna komanda
VMA - Vojno-medicinska akademija
VO - Vojna oblast
VPO - Vojno - pomorska oblast
VU - Varšavski ugovor – pakt

YU - Jugoslavija, jugoslovenski
YUTEL - Jugoslovenska televizija

Z-4 - Međunarodni plan za Srbe u Hrvatskoj
ZAVNOBIH - Zemaljsko vjeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine
ZAVNOH - Zemaljsko vjeće narodnog oslobođenja Hrvatske
ZNG - Zbor narodne garde




Ilija T. Radaković


“BESMISLENA YU-RATOVANJA”

( r e c e n z i j a )



Analiza krupnih istorijskih zbivanja, a naročito ako su ona konfliktna, propraćena krvavim sukobima i katastrofalnim posledicama, uvek je složen i odgovoran poduhvat pa čak i kada se ta zbivanja posmatraju sa vremenske distance. A ako se za njihovim uzrocima i značenjima traga dok su još u toku, istraživač prihvata mnoge rizike, opasnosti i teškoće. U izvesnom smislu poistovećuje se sa ratnim reporterom koji izveštava sa fronta – izložen je paljbi sa svih strana, a može da pogine i od zalutalog metka.

Sa svim tim rizicima Ilija T. Radaković svesno se suočio u procesu nastajanja knjige “Besmislena Yu-ratovanja”. Neposredan povod da se krene u taj mukotrpan posao bilo je oglašavanje Veljka Kadijevića, sekretara za narodnu odbranu i načelnika Štaba Vrhovne komande SFRJ (1988-1992), generala koji je, povinujući se politici bezumlja, otpočeo besmislena ratovanja na prostorima nekadašnje Jugoslavije. Kadijevićevo “Moje viđenje raspada – vojska bez države” (“Politika”, juni 1993) nesumnjivo je zahtevalo ne samo politički nego i vojno-stručni komentar. Uočavajući tu potrebu zajedno sa istomišljenicima – prvenstveno pripadnicima generacije koja je stvarala i decenijama razvijala Jugoslovensku narodnu armiju kao vojsku svih naroda zajedničke države – Ilija Radaković je izabrao teži i ambiciozniji pristup – da istovremeno bude analitičar i svedok, da tumači tragična zbivanja ne kao neutralni posmatrač već kao aktivni učesnik u nemirenju sa političkom opcijom za koju je unapred znao da može da izazove samo katastrofalne posledice.

Nastala je tako jedinstvena knjiga koja je u isti mah lična ispovest i polemika, svedočanstvo i dokument, politička analiza i vojno-stručni komentar. Razume se, u okolnostima u kojima je stvarana, bez ikakve institucionalne potpore i mogućnosti da se koriste dokumenti, a nekad i pri veoma ograničenom informisanju zbog mnogih granica i barijera, autor je bio svestan da neće moći da se uzdigne do naučne konsekventnosti, ali je smatrao bitnijim da se, u skladu sa mogućim i dostupnim, neke istine kažu što pre, nekim gledištima i postupcima odmah kontrira i time učini još jedan pokušaj da se zaustavi dalje srljanje u sunovrat.

Uveren da “nema prave perspektive ako ostanu laži, prevare, obmane, iluzije, poluinformacije, ako se zločinci kite oreolima heroja”, posle besmislenih ratova koje su proizveli na ovim prostorima, Radaković svim stranicama svoje knjige naglašava da “niko nema prava da bude zaštićen nijednom prećutanom činjenicom, niti obzirom bilo koje vrste”. Zbog toga iznosi na svetlost dana činjenice i dokumente i iz prethodnog perioda kada je i sam bio u vrhovima JNA, a to čini da bi ukazao na genezu potonjih događanja, na borbu liberalno-demokratskih i dogmatskih snaga u državi i vojsci jer se samo tako i može objasniti ono što se dogodilo. Radaković pri tome dokazuje da se tragičan rasplet mogao izbeći i da je čak bila dužnost vodećih ljudi i u državi i u Armiji da tragediju spreče. Njegova je teza da je do besmislenih ratova došlo ne zbog Ustava SFRJ i principa na kojima se zasnivala federalna Armija, takvih kakvi su bili, nego baš zato što se nisu poštovali, odnosno zbog toga što je vojni vrh, priklonivši se politici jednog republičkog rukovodstva, napustio osnovne principe na kojima se zasnivala ta vojska potčinivši je interesima, i to lažnim, jednog naroda, čime je ona, suprotstavljena svim drugim narodima i federalnim jedinicama, prestala da postoji i kao jugoslovenska i kao narodna.

Osporavajući Kadijevićeva viđenja, Radaković potvrđuje da se pri odlučivanju Kadijević oglušio o mnoga upozorenja i mnogo toga što mu je bilo poznato pa čak i o ono što je sam svojevremeno zastupao. Pri ukazivanju na odgovornost Kadijevića kao eksponenta jedne politike i njenog vojnog izvršioca, autor “Besmislenih Yu-ratovanja” krug odgovornih širi na sve koji su uticali na formulisanje te politike, učestvovali u pokušaju da se ona realizuje, podržavali je i na razne načine manipulisali širokim narodnim masama paleći sve nacionalšovinističke fitilje. Jedna od najvećih vrednosti knjige upravo je u tome što Radaković ne nastupa u ime jednog već u ime svih jugoslovenskih naroda pogođenih ratnom apokalipsom. Zato, za razliku od nekih drugih knjiga koje se bave istom problematikom, ova u svim državama koje sada postoje na prostorima nekadašnje Jugoslavije može da bude prihvaćena kao objektivna i principijelna, baš kao što postoji realna mogućnost da je svuda osporavaju ekstremeni nacionalisti i ostali ratni huškači bez obzira kojoj naciji pripadaju.

U Radakovićevoj knjizi brojni su dokazi da je ispisivana nemirenjem i očajničkim pokušajima da se zaustave lančane lavine pomahnitalog nacionalističkog populizma. Učesnici narodnooslobodilačke borbe 1941-1945, oni najdosledniji i najhrabriji među njima, znajući dobro sve strahote rata i kuda vode međunacionalne mržnje, ukazivali su da put kojim se krenulo vodi pravo u sunovrat. Malo je, nažalost, bilo spremnih da ih čuju, još manje hrabrih da ih slede.

Bila su to vremena kojih se sada svi nerado sećaju. U ljudskoj je prirodi da se ružno što pre zaboravi. Time se, međutim, svi ne mogu podjednako zaklanjati jer im ni motivi nisu isti. Jedni se stide jer su u međuvremenu postali svesni da su i svojom nebudnošću, zatvaranjem očiju i nečinjenjem postali saučesnici zla. Drugi bi da se najpre prebrišu njihovi zločini, te da se tako ne suoče sa odgovornošću za neizmerno bolne žrtve i nemerljiva stradanja nevinih. Podsetnika da svako nedelo mora da bude razjašnjeno i sankcionisano – ni u kom slučaju ne može da bude mnogo pa je u u tom smislu dragocena i ova knjiga.

Današnji čitalac treba da se vrati u ta vremena da bi adekvatno procenio i sve ono, što je u takvim okolnostima, autor uložio u sticanje moralnog autoriteta da svima i na svim stranama, otvoreno i bez uvijanja, saopšti činjenice i poglede koji ne gode nečistim savestima, da se suprotstavi neprikosnovenim autoritetima koji su u rukama držali sve poluge moći i instrumente za javni moralni linč pa i za fizičko uništenje.

Knjiga je nastajala u okolnostima kada su ljudima sa »nepodobnim« imenima i prezimenima poštanski sandučići punjeni otrovnim porukama, kada su mediji objavljivali pozive da se autoru i njemu sličnim »zabrani da dišu beogradski vazduh«. Nisu, doduše, navodili kako da se to učini ali se na osnovu mnogih i do danas nerazjašnjenih dogodovština sa upotrebom raznih kalibara i eksplozivnih punjenja – davalo naslutiti kako bi se to moglo realizovati. Navođeni su »argumenti« da dotični nisu dostojni državljanstva sredine kojoj su »okrenuli leđa« u »sudbonosnim trenucima za ostvarivanje nacionalnih i državnih interesa«, itd, itd.

Jednim delom i zbog toga, prvobitno zamišljena kao kolektivni čin, knjiga nije kolektivno i potpisana. U njenom stvaranju i publikovanju ostao je najhrabriji i najuporniji. Zbog toga to što je napisano, predočeno javnosti i i potpisano u vremenu kada je napisano, objavljeno i potpisano – treba procenjivati i vrednovati i kao moralni čin prožet ne malim stepenom hrabrosti. Na to treba skrenuti pažnju u trenutku kada na političkoj sceni nisu više sile mraka i kada se sve više stvara demokratska atmosfera u kojoj se tolerišu i drukčija viđenja, a sve manje prave podele na patriote” i “izdajnike”, mada ta praksa ima još dosta svojih pristalica.

Nije neumesno pomenuti da i među, uslovno rečeno, istomišljenicima autor može da naiđe i nailazi na izvesne otpore i nerazumevanja. Prigovara se da je “koncepcija knjige” neprihvatljiva, da nije rađena na “naučnoj osnovi i sa naučnom aparaturom” i slično. Sve su to formalna zakeranja ako se uvažavaju faktičke okolnosti, suštinska značenja i poruke koje iz knjige izviru. A one su antiratne, humane, u prilog razumevanja i saradnje ljudi i naroda

Neozbiljno je, na primer, očekivanje da se u gotovo ilegalnom nastajanju knjige, kada su i ljudi i informacije teško i sporo putovali, kada su rukopisi, iz razumljive predostrožnosti, čuvani na više mesta, uz buku tenkova koji odlaze na bliska ratišta i helikoptera koji dovlače teške ranjenike, dakle, u ratnim okolnostima – dobijaju, nalaze i citiraju dokumenti protivničkih strana koji, ako i postoje i u meri u kojoj postoje, još dugo neće biti dostupni istraživačima. I, na kraju krajeva, zašto od vrsnog vojnika zahtevati da igra ulogu naučnika-početnika? Suština je baš u tome da se rat i ratovanja posmatraju očima školovanog vojnika koji je, svojevremeno, u ratu učestvovao, neke druge van ovih prostora posmatrao i analizirao. Da se saopšti nešto od onoga što je bilo nepoznato a relevantno je za objašnjenje i razumevanje besmislenih Yu-ratovanja, da se svedoči argumentom kvalifikovanog svedoka i da se što pre saopšte činjenice koje utiru put ka istini i otrežnjenju.

Da su u pitanju samo formalni prigovori striktnih pobornika kanonizovanih metodologija, sistematizacija i klasifikacija, ovim povodom ih ne bi bilo uputno ni pominjati jer bi im se davao značaj koji, u datim okolnostima, ne zaslužuju. No, ne treba odbaciti ni mogućnost da se iza brda valja i nešto drugo, a »principijelnim primedbama« prikriva neslaganje sa osnovnim pogledima i ocenama autora. Ako je to u pitanju, motivi mogu da budu razni a među njima i bolećivosti - nacionalne, zemljačke, ideološke, kolegijalne - prema nosiocima i akterima određenih političkih opcija i konkretnih zbivanja koja su predmet knjige »Besmislena Yu-ratovanja«. Bitno je, međutim, da autor takvim bolećivostima nije sklon, a bitno je i to da su, pored dokumenata i napisane reči, za njega dragocen izvor i obični ljudi koji su, na licu mesta, a bez naučnog aparata, dobro spoznali zlo i one koji su ga na svim stranama sejali.

“Besmislena Yu-ratovanja” predstavljaju tešku optužnicu za mnoge ljude koji su direktno naznačeni i to za konkretno opisana dela. Mnogi su nedvosmileno prozvani da se brane ili da demantuju. To je, međutim, i poziv i putokaz institucijama nadležnim za pravdu i kažnjavanje nedela pa nije zanemarljiva ni ta vrednost knjige.

Na osnovu izrečenog, zaključak može da bude samo jedan: knjiga “Besmislena Yu-ratovanja” Ilije T. Radakovića zaslužuje da bude objavljena u svim državama na prostorima nekadašnje Jugoslavije, a na svim tim prostorima ne samo da će imati čitaoce nego će i pomoći da se objasne tragične stranice istorije koja još traje, da se izvuku pouke, mržnje, ratovi i ratovanja ostave prošlosti i pouzdanije trasiraju putevi u budućnost.


Nebojša DRAGOSAVAC

novinar i publicista

Beograd

Pogledaj profil korisnika http://otpisani.niceboard.com

Sponsored content


Pogledaj prethodnu temu Pogledaj sledeću temu Nazad na vrh  Poruka [Strana 2 od 2]

Idi na stranu : Prethodni  1, 2

Napiši novu temu  Odgovori na poruku

Dozvole ovog foruma:
Možte odgovarati na teme u ovom forumu